Pomoc prawna względem osób niepełnosprawnych w Polsce
Osoby z różnymi ograniczeniami, a w szczególności te posiadające status osób niepełnosprawnych, na co dzień napotykają wiele trudności związanych ze zwykłym funkcjonowaniem. Mowa tu w szczególności o tzw. barierach architektonicznych, problemach
z dostępem do informacji publicznej, bądź różnego rodzaju usług i praw, o których osoby niepełnosprawne mogą nawet nie zdawać sobie sprawy.
Zrozumienie swoich praw jest niezbędne dla zapewnienia osobom niepełnosprawnym godnego życia oraz pełnej integracji społecznej. Chociażby z tychże względów dostępność wsparcia prawnego dla tejże społeczności jest ważną sprawą, która wymaga głębszego zrozumienia
i podjęcia niezbędnych interwencji ustawodawczych.
W niniejszym artykule zostaną poruszone kwestie dotyczące definicji niepełnosprawności oraz podstawowych praw osób niepełnosprawnych. Ponadto, zostaną udzielone wskazówki odnośnie tego gdzie i jak osoby niepełnosprawne mogą uzyskać pomoc prawną, w tym również pomoc prawną oferowaną przez Fundację „Jak w Domu”.
Pojęcie niepełnosprawności na gruncie polskiego systemu prawnego
W ramach polskiego systemu prawnego niepełnosprawność jest opisana w sposób kompletny. Osoby niepełnosprawne są objęte ochroną na podstawie różnych przepisów prawnych, które określają zakres ich praw, obowiązków i dostęp do wsparcia.
Pierwszym, a zarazem nader istotnym aktem prawnym, gwarantującym podstawowe prawa osobom niepełnosprawnym, jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa zasadnicza
w art. 69 stanowi o tym, że: „Osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie
z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej.” Cytowany artykuł został umieszczony w rozdziale Konstytucji RP dotyczącym praw socjalnych, reguluje on kwestie związane z ochroną osób niepełnosprawnych. Z punktu widzenia systematyki pozostałych praw socjalnych nie ma wątpliwości, że niepełnosprawność może być związana z niezdolnością do pracy, pozostawaniem bez środków utrzymania bez własnej woli czy ochroną zdrowia. W tym ostatnim kontekście władze publiczne są zobowiązane do zapewniania osobom niepełnosprawnym szczególnej opieki zdrowotnej (zob. art. 68 ust. 3 Konstytucji RP).
Kolejnym ważnym aktem prawnym z punktu widzenia osoby niepełnosprawnej jest Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 sierpnia 1997 roku – Karta Praw Osób Niepełnosprawnych. Jest ona niezbędnym aktem normatywnym dla obywateli z orzeczeniem
o niepełnosprawności. Zgodnie z jej brzmieniem – osoby niepełnosprawne to te, których sprawność fizyczna, psychiczna lub umysłowa trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia życie codzienne, naukę, pracę oraz pełnienie ról społecznych. Uchwała podkreśla również prawa do niezależnego, samodzielnego, aktywnego życia osób niepełnosprawnych oraz zakazuje ich dyskryminacji.
Ponadto, poza wyżej wymienionymi aktami normatywnymi – istotną rolę w kontekście zagadnień związanych z pojęciem niepełnosprawności odgrywa Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r.
o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych
(Dz. U. z 2024r., poz. 44, t.j.), która w sposób szczegółowy odnosi się do kwestii dotyczących osób niepełnosprawnych, w tym m. in. rozróżnia oraz wyjaśnia kto kwalifikuje się do konkretnego stopnia niepełnosprawności.
Katalog podstawowych praw osób niepełnosprawnych w Polsce
Na gruncie polskiego systemu prawnego, prawa osób niepełnosprawnych obejmują wszelkie obszary życia, takie jak chociażby edukacja, dostęp do opieki zdrowotnej oraz usług medycznych, zatrudnienie, świadczenia socjalne i inne. Istotne akty prawne, takie jak Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Konwencja ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych, czy też Karta Praw Osób Niepełnosprawnych są gwarantami szerokiego zakresu uprawnień dla tej grupy społecznej. W oparciu o powyższe akty, można wyróżnić 10 fundamentalnych praw, z których korzystają osoby niepełnosprawne, niezależnie od stopnia ich niepełnosprawności:
- Prawo dostępu do dóbr i usług umożliwiających pełne uczestnictwo w życiu społecznym;
- Prawo dostępu do leczenia i opieki medycznej, wczesnej diagnostyki, rehabilitacji i edukacji leczniczej, a także do świadczeń zdrowotnych uwzględniających rodzaj i stopień niepełnosprawności, w tym do zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze, sprzęt rehabilitacyjny;
- Prawo dostępu do wszechstronnej rehabilitacji mającej na celu adaptacje społeczną;
- Prawo do nauki w szkołach wspólnie ze swymi pełnosprawnymi rówieśnikami, jak również do korzystania ze szkolnictwa specjalnego oraz edukacji indywidualnej;
- Prawo do pomocy psychologicznej, pedagogicznej i innej pomocy specjalistycznej, umożliwiającej rozwój, zdobycie lub podniesienie kwalifikacji ogólnych i zawodowych;
- Prawo do pracy na otwartym rynku pracy zgodnie z kwalifikacjami, wykształceniem
i możliwościami oraz korzystania z doradztwa zawodowego i pośrednictwa, a gdy niepełnosprawność i stan zdrowia tego wymaga – prawo do pracy w warunkach dostosowanych do potrzeb niepełnosprawnych; - Prawo do zabezpieczenia społecznego uwzględniającego konieczność ponoszenia zwiększonych kosztów wynikających z niepełnosprawności, jak również uwzględnienia tych kosztów w systemie podatkowym;
- Prawo do życia w środowisku wolnym od barier funkcjonalnych, w tym: dostępu do urzędów, punktów wyborczych i obiektów użyteczności publicznej; swobodnego przemieszczania się i powszechnego korzystania ze środków transportu; dostępu do informacji; możliwości komunikacji międzyludzkiej;
- Prawo do posiadania samorządnej reprezentacji swego środowiska oraz do konsultowania z nim wszelkich projektów aktów prawnych, dotyczących osób niepełnosprawnych;
- Prawo do pełnego uczestnictwa w życiu publicznym, społecznym, kulturalnym, artystycznym, sportowym oraz rekreacji i turystyce odpowiednio do swych zainteresowań
i potrzeb.
Należy przy tym podkreślić, iż wskazane powyżej prawa stanowią jedynie przykładowe wyliczenie, nie są zatem przedstawione w sposób wyczerpujący. W związku z czym, na podstawie innych aktów prawnych, z zakresu np. prawa podatkowego bądź prawa o ruchu drogowym, osoby niepełnosprawne mają prawo skorzystać z różnego rodzaju ulg lub udogodnień, takich jak chociażby ulgi podatkowe, czy też mogą ubiegać się o uzyskanie karty parkingowej uprawniającej ich do postoju na tzw. „niebieskich kopertach”.
Polskie insytucje prawne niosące pomoc prawną osobom niepełnosprawnym
Na obszarze Polski funkcjonują instytucje rządowe oraz organizacje pozarządowe, które
w ramach swojej działałności zachęcają wszystkie osoby niepełnosprawne do skorzystania
ze świadczonej przez nie pomocy, a w szczególności pomocy prawnej. Dla przykładu, takie instytucje jak m. in. Rzecznik Praw Obywatelskich, bądź Fundacja „Jak w Domu” oferują programy tudzież różnego rodzaju działania, mające na celu wspieranie prawne osób niepełnosprawnych.
W ramach tychże działań instytucje te udzielają wsparcia osobom niepełnosprawnym począwszy od obszarów rehabilitacyjnych, bądź medycznych, poprzez aktywizacje zawodową, aż po rzeczoną pomoc prawną.
Oprócz wyżej wymienionych instytucji, pomoc prawną osobom niepełnosprawnym niosą również:
- a) Państwowa Inspekcja Pracy – niosąca pomoc w zakresie ochrony pracowników
z orzeczeniem o niepełnosprawności w miejscu pracy, monitorująca wszelkie przejawy dyskryminacji osób ze względu na ich niepełnosprawność; - b) Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa – oferująca m. in. wsparcie finansowe
w ramach wybranych programów dla rolników będących osobami niepełnosprawnymi; - c) PFRON – Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych – oferuje różnego rodzaju wsparcie w zakresie finansowania zakupu sprzętu rehabilitacyjnego, jak również dofinansowania
w ramach programów mających na celu pomoc w zakupie pojazdu samochodowego indywidualnie dostosowanego do użytku przez konkretną osobę niepełnosprawną, co bez wątpienia wpływa na podniesienie poziomu życia osób niepełnosprawnych.
Wszystkie powyżej wskazane instytucje posiadają portale internetowe, gdzie osoby zainteresowane znajdą kontakt oraz szczegółowe informacje odnośnie konkretnych form wsparcia:
– Rzecznik Praw Obywatelskich – https://bip.brpo.gov.pl/pl;
– Państwowa Inspekcja Pracy – https://www.pip.gov.pl/;
– Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa – https://www.gov.pl/web/arimr/agencja-restrukturyzacji-i-modernizacji-rolnictwa;
– Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych – https://www.pfron.org.pl/;
– Fundacja „Jak w Domu” – https://jakwdomu.org;
Pomoc prawna udzielana osobom niepełnosprawnym przez Fundację „Jak w Domu”
Jeżeli jesteś osobą niepełnosprawną, która znajduje się w potrzebie – skorzystaj z bezpłatnej pomocy prawnej, świadczonej przez naszych specjalistów – skontaktuj się z Fundacją
„Jak w Domu”, poprzez adres e-mail: kontakt.jakwdomu@gmail.com lub za pośrednictwem numeru telefonu: +48 664 028 415.
Artykuł sfinansowany ze środków Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich w ramach umowy 96/PROO/1a/2023.