W jaki sposób zainicjować postępowanie w przedmiocie ubezwłasnowolnienia?

W nawiązaniu do wcześniejszego artykułu dotyczącego wyjaśnienia czym jest ubezwłasnowolnienie i jakie są jego przesłanki, w niniejszym przedstawię warunki skutecznego zainicjowania postępowania w tym przedmiocie.

Ubezwłasnowolnienie jest instytucją prawa cywilnego materialnego ingerującą w sposób znaczny w sferę praw osoby. Dlatego też ustawodawca w celu uniknięcia bezzasadnego inicjowania postępowań w przedmiocie ubezwłasnowolnienia, np. z przyczyn ekonomicznych, w szczególności przejęcia kontroli nad majątkiem osoby, w sposób precyzyjny uregulował zasady w tym zakresie. Jednym z elementów o charakterze ochronnym jest sankcja grzywny, która może zostać nałożona na wnioskodawcę, który złożył bezpodstawny wniosek. W praktyce ocena zasadności bądź niezasadności żądania wszczęcia postępowania o ubezwłasnowolnienie może nastąpić tylko po zakończeniu postępowania oddaleniem wniosku (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 października 1966 r., sygn. I CR 106/66).

Kolejnym mechanizmem ochronnym jest ustalenie osób uprawnionych do zainicjowania postępowania. Wniosek o ubezwłasnowolnienie nie może zostać złożony przez kogokolwiek. Ustawodawca ograniczył krąg osób uprawnionych do takiego wystąpienia poprzez wyraźne wymienienie osób mogących skutecznie uzyskać w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie przymiot wnioskodawcy, zaliczając do nich:

przy czym krewni takiego wniosku nie mogą złożyć, jeżeli osoba posiada przedstawiciela ustawowego.

W przypadku gdy wnioskodawcą będzie inna osoba aniżeli wskazana powyżej, np. dalszy krewny albo sąsiad, wniosek zostanie oddalony jako złożony przez osobę nieposiadającą legitymacji materialnej. Na marginesie należy wspomnieć, że złożenie wniosku przez małżonka osoby, co do której żądane jest jej ubezwłasnowolnienie, jest skuteczne. Będzie podlegał on rozpoznaniu. Niemniej jeżeli w toku postępowania o ubezwłasnowolnienie dojdzie do prawomocnego rozwiązania małżeństwa np. poprzez rozwód, to taki były już małżonek,utraci prawo do dalszego popierania wniosku, chyba że wniosek ten zostanie poparty przez innego uczestnikamającego jednocześnie cechę wnioskodawcy, np. syna albo córkę albo rodzeństwo.

Nadmienić należy, że w przypadku braku osób uprawnionychdo wystąpienia z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie, osób uprawnionych a nieporadnych życiowo, borykających się z chorobami, osób starszych, możliwe jest wystąpienie z wnioskiem do Prokuratury o podjęcie inicjatywy w tym zakresie.

Kodeks postępowania cywilnego w sposób szczególny nie określa warunków jakim powinien odpowiadać wniosek o ubezwłasnowolnienie. Niemniej we wniosku takim, jeżeli sporządzany jest samodzielnie, a nie przez profesjonalnegopełnomocnika należy wskazać dane osobowe i adresowe osoby nim objętej, to jest uczestnika postępowania, oraz określić czy wniosek dotyczy ubezwłasnowolnieniacałkowitego czy też częściowego oraz jaka jest jego przyczyna, a więc czy jest nią choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy czy też innego rodzaju zaburzenia psychiczne.

W uzasadnieniu wniosku należy wskazać podstawę faktyczną wystąpienia. Dlatego też niejako należy sądowi nakreślić  fakty dotyczące tej osoby (stan cywilny, osoby dla niej najbliższe, opiekunowie faktyczni, itp.) oraz warunki funkcjonowania w różnych płaszczyznach życia codziennego(sfera zawodowa, rodzinna, urzędowa, itp.). Elementem koniecznym jest wykazanie we wniosku faktów uzasadniających wystąpienie w części dotyczącej ziszczenia się przesłanki medycznej ubezwłasnowolnienia w postaci choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego bądź innego rodzaju zburzeń psychicznych. Tak więc jeżeli posiadamy jakiekolwiek informacje w tym zakresie należy je przytoczyćwłącznie z danymi placówek medycznych, w których uzyskiwane są świadczenia lecznicze, w szczególności w zakresie zdrowia psychicznego czy też schorzeń o charakterze neurologicznym.

Nie bez znaczenia dla sądu i oczekiwanego rozstrzygnięcia będzie wytłumaczenie przez nas we wniosku dlaczego ubezwłasnowolnienie jest konieczne dla osoby ubezwłasnowolnianej i dlaczego nasze działanie ukierunkowane jest na jej dobro. Przykładem takiego wykazania mogą być: aktualnie prowadzone z udziałem osoby objętej wnioskiem o ubezwłasnowolnienie postępowania sądowe wymagające złożenia oświadczeń woli, postępowania administracyjne czy też względy medyczne związane z koniecznością wdrożenia diagnostyki i leczenia.

Jeżeli dysponujemy dokumentami potwierdzającymi powyżej wskazane fakty, należy je do wniosku załączyć. Jeżeli posiadamy wiedzę o leczeniu psychiatrycznym, a nie mamy dokumentów potwierdzających, we wniosku wystarczające będzie wskazanie leczenia w określonej placówce medycznej połączone  z wnioskiem o uzyskanie dokumentacji medycznej przez sąd. Podobnie należy postąpić w odniesieniu do spraw sądowych, czy administracyjnych.

W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie osoba objęta wnioskiem musi zostać wysłuchana przez sąd rozpoznający sprawę. Istotne jest to aby sąd sam i bezpośrednio poprzez wysłuchanie ocenił  zasadność wniosku. Następnie osoba taka zostanie poddana badaniu, z reguły przez biegłych z zakresu psychiatrii i psychologii, którzy w wydanej opinii przedstawią m.in. ocenę w przedmiocie samodzielności w funkcjonowaniu w życiu codziennym uczestnika, czyli radzeniu sobie w prowadzeniu swoich spraw albo w przypadku wniosku o ubezwłasnowolnienie częściowe – potrzeby pomocy do prowadzenia spraw.

Oczywiście opinia biegłych nie jest jedynym dowodem, w oparciu o który dochodzi do rozstrzygnięcia. Sąd bowiem ma obowiązek w postępowaniu ustalić przede wszystkim stan zdrowia, sytuację osobistą, zawodową i majątkową osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, rodzaj spraw wymagających prowadzenia przez tę osobę oraz sposób zaspokajania jej potrzeb życiowych. Nadto sąd może zobowiązać osoby pozostające we wspólnocie domowej z osobą, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, do złożenia wykazu majątku należącego do tej osoby oraz do złożenia przyrzeczenia (art. 544 1 k.p.c.).

W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie mogą zostać ustanowieni przez sąd, dla osoby ubezwłasnowolnianej: kurator albo doradca tymczasowy. Ich rola, jak również uprawnienia i warunki ustanowienia, są różne.

Kurator ma znaczenie procesowe, pełni funkcję ochronną dla osoby objętej wnioskiem w ramach postępowania o ubezwłasnowolnienie. Ustanawiany jest przez sąd wówczas gdy  dopuszczalne jest zaniechanie doręczenia pism sądowych, wezwań uczestnikowi ze względu na jego stan zdrowia, określony w opiniach biegłego lekarza psychiatry lub neurologa oraz psychologa wydanych po przeprowadzeniu badania, a więc gdy działanie takie byłoby niecelowe (art. 556 k.p.c.). Przy czym kuratora procesowego dla osoby objętej wnioskiem (ustanowionego w powyższym trybie) nie należy mylić z kuratorem osoby ubezwłasnowolnionej częściowo.

Doradca tymczasowy to osoba ustanowiona przez sąd na wniosek uczestnika postępowania lub z urzędu, przy wszczęciu lub w toku, z uwagi na potrzebę ochrony osoby objętej wnioskiem lub jej mienia. Doradcą tymczasowym może być przede wszystkim małżonek, krewny lub inna osobabliska, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie wzgląd na dobro osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie. W przypadku jakichkolwiek trudności, sąd może zwrócić się do organizacji pozarządowej wymienionej o wskazanie osoby, która mogłaby być ustanowiona doradcą tymczasowym.Postanowienie o ustanowieniu doradcy tymczasowego staje się skuteczne z chwilą doręczenia go osobie, której dotyczy wniosek. Jeżeli doradca tymczasowy zostanie ustanowiony w sprawie, w której zaniechano doręczenia pism sądowych, wezwania lub wysłuchania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, ze względu na stan zdrowia tej osoby określony w opiniach biegłego lekarza psychiatry lub neurologa oraz psychologa, to wówczas postanowienie staje się skuteczne z chwilą jego wydania.

Od postanowienia sądu I instancji przysługuje apelacja, którą może wnieść również osoba, co do której nieprawomocnie orzeczono ubezwłasnowolnienie.

Po uzyskaniu przez orzeczenie sądu I instancji prawomocności, sąd ten przekazuje sądowi opiekuńczemu (sądowi rejonowemu właściwemu z uwagi na zamieszkanie albo pobyt uczestnika) odpis prawomocnego postanowienia, którym orzekł ubezwłasnowolnienie. Wówczas z urzędu prowadzone jest postępowanie w przedmiocie ustanowienia opiekuna prawnego (ubezwłasnowolnienie całkowite) albo kuratora (ubezwłasnowolnienie częściowe).

Dodatkową, indywidulaną pomoc w ustaleniu zasadności wystąpienia z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie, jak również jego opracowanie, można uzyskać w ramach bezpłatnych dyżurów prawnika pełnionych w wykonaniu projektów przez Fundację JAK W DOMU. Informacja o terminach dyżurów zamieszczana jest cyklicznie na stronie internetowej Fundacji JAK W DOMU i w portalach społecznościowych.

Artykuł sfinansowany ze środków Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich w ramach umowy 96/PROO/1a/2023.