ŚWIADCZENIA SOCJALNE DLA OBYWATELI UKRAINY

Prawo do świadczeń rodzinnych, świadczenia 500+, rodzinnego kapitału opiekuńczego, świadczenia dobry start oraz dofinansowania obniżenia opłaty rodzica za pobyt dziecka w żłobku

Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 103 ze zm.) w art. 26 reguluje uprawnienie obywateli ukraińskich zamieszkujących wraz z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, których pobyt jest uznawany za legalny, świadczenia socjalne,
a mianowicie:

prawa do świadczeń rodzinnych zgodnie z ustawą z dnia 28 listopada 2003 r.
o świadczeniach rodzinnych;
prawa do świadczenia wychowawczego zgodnie z ustawą z dnia 11 lutego 2016 r.
o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci;
prawa do świadczenia dobry start, stosownie do przepisów wydanych na podstawie ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;
prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego zgodnie z ustawą z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym;
prawa do dofinansowania obniżenia opłaty rodzica za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3.

Z zakresu podmiotowego uprawnionych do świadczeń ustawodawca w odniesieniu do grupy cudzoziemców posiadających prawo pobytu w Polsce wyłączył warunek posiadania karty pobytu z adnotacją „dostęp do rynku pracy”.

Grupa świadczeń rodzinnych obejmuje:

zasiłek rodzinny oraz dodatki do zasiłku rodzinnego;
świadczenia opiekuńcze w postaci zasiłku pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego oraz świadczenie pielęgnacyjne;
zapomogę wypłacaną przez gminę na podstawie art. 22a ustawy o świadczeniach rodzinnych z tytułu urodzenia dziecka albo jednorazową zapomogę z tytułu urodzenia dziecka w kwocie 1 000,00 zł na podstawie art. 15b ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych;
świadczenia wypłacane przez gminy na podstawie art. 22b ustawy o świadczeniach rodzinnych dla osób zamieszkujących na terenie jej działania inne aniżeli powyżej wskazane i świadczenie rodzicielskie;
świadczenie rodzicielskie.

Tryb postępowania to tryb wnioskowy. Oznacza to, że ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych oraz ich wypłata wymagają złożenia przez osobę uprawnioną wniosku. Informacje przedstawione we wniosku składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: „Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.”. Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Złożenie dokumentów powinno nastąpić w urzędzie gminy lub miasta właściwym ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej. Możliwe jest również wystąpienie drogą elektroniczną za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. Wzory wniosków i formularze zamieszczane są przez organy właściwe do ich rozpoznania na ich stronach internetowych.

Świadczenie wychowawcze to świadczenie, którego celem jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Warunkiem wyjściowym do przyznania tego rodzaju pomocy jest zamieszkiwanie obywateli Ukrainy wraz z dziećmi na terytorium Polski. Dalsze przesłanki do ustalenia prawa i przyznania świadczenia uregulowane zostały ustawą z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci i przysługują, o ile dziecko nie pozostaje
w związku małżeńskim, nie zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, pełnoletnie dziecko nie ma ustalonego prawa do świadczenia wychowawczego na własne dziecko oraz członkowi rodziny nie przysługuje za granicą na dziecko świadczenie
o podobnym charakterze do świadczenia wychowawczego, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe
o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Kwota świadczenia wychowawczego to 500,00 zł miesięcznie.

Tryb postępowania to tryb wnioskowy. Oznacza to, że ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata wymagają złożenia drogą elektroniczną przez osobę uprawnioną do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wniosku. Podobnie jak przy wnioskach
o świadczenia rodzinne, także i w tym przypadku informacje wnioskodawca składa pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

Świadczenie „dobry start” to świadczenie, którego celem jest jednorazowe wsparcie na poziomie kwoty 300,00 zł uczniów rozpoczynających nowy rok szkolny. Warunkiem wyjściowym do przyznania tego rodzaju pomocy jest zamieszkiwanie obywateli Ukrainy wraz z dziećmi na terytorium Polski. Kolejne warunki do ustalenia prawa i przyznania świadczenia reguluje rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu „Dobry Start” z dnia 15 czerwca 2021 r. Świadczenie dobry start przysługuje w związku z rozpoczęciem roku szkolnego do ukończenia, dziecku lub osobie uczącej się 20 roku życia, w przypadku dzieci lub osób uczących się legitymujących się orzeczeniem o niepełnosprawności do 24 roku życia. Warunek 20 i 24 roku życia nie dotyczy jednak dziecka lub osoby uczącej oraz dziecka lub osoby uczącej się legitymujących się orzeczeniem o niepełnosprawności przed rozpoczęciem roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko lub osoba ucząca się kończy odpowiednio 20 i 24 rok życia.

Świadczenie dobry start natomiast nie przysługuje dzieciom lub osobom uczącym się umieszczonym w domu pomocy społecznej, schronisku dla nieletnich, zakładzie poprawczym, areszcie śledczym, zakładzie karnym, szkole wojskowej lub innej szkole, o ile instytucje te zapewniają nieodpłatnie pełne utrzymanie, a także na dziecko z tytułu rozpoczęcia rocznego przygotowania przedszkolnego. Natomiast w odniesieniu do dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej świadczenie dobry start przysługuje wyłącznie odpowiednio rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych albo regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych. Postępowanie
w sprawie przyznania świadczenia dobry start jest postępowaniem wnioskowym, prowadzi je Zakład Ubezpieczeń Społecznych co oznacza, że osoba ubiegająca się o nie powinna złożyć wniosek. Wniosek i załączniki do wniosku składane są wyłącznie w postaci elektronicznej za pomocą:

profilu informacyjnego utworzonego w systemie teleinformatycznym udostępnionym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych,
systemu teleinformatycznego banków krajowych oraz spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych świadczących usługi drogą elektroniczną, spełniających wymogi określone w informacji zamieszczonej na stronie Biuletynu Informacji Publicznej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,
systemu teleinformatycznego utworzonego przez ministra właściwego do spraw rodziny.

Świadczenie z tytułu rodzinnego kapitału opiekuńczego regulowane ustawą z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym, jest świadczeniem okresowym zmierzającym do częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka,
w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Kapitał opiekuńczy przysługuje na drugie i kolejne dziecko, matce albo ojcu, w okresie od pierwszego dnia miesiąca, w którym dziecko ukończyło 12 miesiąc życia, do ostatniego dnia miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym dziecko ukończy 36 miesiąc życia. W odniesieniu do osoby, która przyjęła dziecko na wychowanie i wystąpiła do sądu opiekuńczego z wnioskiem
o wszczęcie postępowania w sprawie jego przysposobienia również dopuszczalne jest przyznanie kapitału opiekuńczego w okresie od pierwszego dnia 12 miesiąca liczonego od dnia, w którym osoba ta przyjęła dziecko na wychowanie i wystąpiła do sądu opiekuńczego
z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka, do ostatniego dnia miesiąca przypadającego przed 36 miesiącem liczonym od dnia, w którym osoba ta przyjęła dziecko na wychowanie i wystąpiła do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie jego przysposobienia, nie dłużej jednak niż do miesiąca ukończenia przez dziecko 7 roku życia albo 10 roku życia, jeżeli wobec dziecka podjęto decyzję
o odroczeniu obowiązku szkolnego. Świadczenie przysługuje w kwocie 500,00 zł albo 1 000,00 zł na każde dziecko w rodzinie przy czym łączna wysokość wypłaconego kapitału nie może być wyższa niż 12 000 zł na dziecko. Rodzinny kapitał opiekuńczy przysługuje bez względu na osiągany przez rodzinę dochód oraz jest dochodem niepodlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Prawo do kapitału opiekuńczego nie przysługuje w odniesieniu do dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej, w sytuacji pozbawienia rodzica władzy rodzicielskiej oraz przysługiwania członkowi rodziny za granicą na dziecko świadczenia o podobnym charakterze do kapitału, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Kapitał opiekuńczy jako świadczenie przyznawane jest na wniosek, który należy złożyć do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jako organu prowadzącego postepowanie w przedmiocie przyznania i wypłaty świadczenia. Tryb złożenia wniosku jest taki sam jak w przypadku świadczenia dobry start.

Kolejną formą pomocy jest dofinansowanie obniżenia opłaty rodzica za pobyt dziecka
w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna. Zasady i tryb przyznania tej pomocy określa ustawa z dnia z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3. Celem świadczenia jest pomoc finansowa dla rodzica prowadząca do obniżenia ponoszonej przez niego opłaty za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna. Warunkiem wstępnym przyznania dofinansowania jest niekorzystanie z rodzinnego kapitału opiekuńczego. Świadczenie przysługuje rodzicom, opiekunom prawnym oraz osobom, którym na mocy decyzji sądowej powierzona została opieka nad dzieckiem, nie dłużej jednak niż do ukończenia roku szkolnego, w którym dziecko ukończy 4 rok życia. Dofinansowanie wynosi 400 zł miesięcznie na dziecko w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna, przy czym kwota ta nie może przewyższać wysokości opłaty ponoszonej przez rodzica. Dofinansowanie nie jest wypłacane rodzicowi, jest przekazywane na rachunek bankowy podmiotu prowadzącego żłobek, klub dziecięcy, zatrudniającego dziennego opiekuna lub rachunek bankowy dziennego opiekuna prowadzącego działalność na własny rachunek
w terminie do 20 dnia każdego miesiąca, za miesiąc poprzedni. Postępowanie w przedmiocie przyznania prawa do dofinansowania oraz jego wypłatę prowadzi Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Postępowanie jest wnioskowe co oznacza wymóg złożenia przez rodzica albo opiekuna wniosku. Podobnie jak i przy powyżej omówionych formach współpracy, forma złożenia wniosku jest analogiczna.

Adam Cierpiatka