Czym jest przestępstwo stalkingu i jak się przed nim bronić?

W dzisiejszych czasach coraz więcej osób doświadcza różnych form nękania, które mogą znacząco wpłynąć na ich poczucie bezpieczeństwa i komfortu. Jednym z najbardziej niepokojących zjawisk tego rodzaju jest stalking. Choć często słyszymy o nim w mediach, nie każdy wie, co dokładnie oznacza, jakie są jego przejawy i jak można się przed nim bronić.

W języku polskim nie istnieje wyrażenie, które w pełni oddawałoby znaczenie angielskiego słowa stalking. Zgodnie ze słownikiem Longmana, stalking oznacza „przestępstwo polegające na śledzeniu i obserwowaniu kogoś przez dłuższy czas w sposób, który jest bardzo uciążliwy lub zagrażający”¹, z kolei Słownik Języka Polskiego definiuje to zjawisko jako „obsesyjne, uporczywe nękanie innej osoby”². Stalking to stosunkowo nowe przestępstwo w polskim prawie karnym, wprowadzone w 2011 roku przez nowelizację Kodeksu Karnego³. Przepis dotyczący stalkingu znajduje się w art. 190a[4], który stanowi, że:

§ 1. Kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby dla niej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia lub istotnie narusza jej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

§ 2. Tej samej karze podlega, kto, podszywając się pod inną osobę, wykorzystuje jej wizerunek, inne jej dane osobowe lub inne dane, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, przez co wyrządza jej szkodę majątkową lub osobistą.

§ 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 lub 2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15.

§ 4. Ściganie przestępstwa określonego w § 1 lub 2 następuje na wniosek pokrzywdzonego[5].

Stalking może przybierać różne formy, takie jak uporczywe dzwonienie, głuche telefony, kręcenie się w pobliżu domu ofiary, nawiązywanie kontaktu przez osoby trzecie, wypytywanie o ofiarę w jej otoczeniu, nachodzenie w domu lub w pracy, zostawianie wiadomości pod drzwiami, wysyłanie listów, e-maili, SMS-ów, prezentów, składanie zamówień w imieniu ofiary, śledzenie i kontrolowanie jej, kradzież rzeczy, rozprzestrzenianie fałszywych informacji i plotek, włamania do jej domu lub samochodu, nękanie jej rodziny i przyjaciół oraz fizyczne ataki na nich[6]. Stalker może również niszczyć rzeczy, które należą do ofiary. Inne działania to śledzenie aktywności ofiary w internecie, zniesławianie jej, podszywanie się pod nią, tworzenie fałszywych kont na jej dane, a nawet publikowanie jej zdjęć, w tym intymnych [7].

Samo nękanie nie oznacza od razu, że mamy do czynienia z przestępstwem. Nękanie musi być uporczywe, czyli nie może być jednorazowym incydentem. Takie niepożądane zachowanie powinno często się powtarzać i trwać przez dłuższy czas, pomimo wyraźnego sprzeciwu ofiary, która jednoznacznie zaznaczyła, że nie życzy sobie takich działań. W końcu, to uporczywe nękanie musi prowadzić do poczucia zagrożenia, udręczenia lub poniżenia ofiary, albo poważnie naruszać jej prywatność[8]. Dopiero, gdy te warunki zostaną spełnione łącznie, można mówić o popełnieniu przestępstwa z art. 190a Kodeksu Karnego. Sąd Najwyższy w swoim postanowieniu stwierdził, że zgodnie z obowiązującymi przepisami, aby dane zachowanie mogło być uznane za stalking, nękanie musi być uporczywe, czyli polegające na ciągłym i znaczącym naruszaniu prywatności innej osoby oraz wywoływaniu u niej uzasadnionego poczucia zagrożenia. Przy tym prawo nie wymaga, aby działania stalkera były agresywne[9].

Zgodnie z tym postanowieniem oraz art. 190a Kodeksu Karnego, poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia nie może być jedynie subiektywne, ale musi być uzasadnione obiektywnie. Oznacza to, że powinno być ono racjonalne i logiczne, biorąc pod uwagę konkretne okoliczności sprawy. Powinno to być uzasadnione również z perspektywy osoby trzeciej, która nie jest zaangażowana w sprawę.

Zgodnie z art. 190a § 2, zabronione jest podszywanie się pod inną osobę lub wykorzystywanie jej danych osobowych, wizerunku lub informacji, które umożliwiają jej publiczną identyfikację, jeśli prowadzi to do szkody osobistej lub majątkowej. Takie działania są uznawane za istotne naruszenie prawa i podlegają tej samej karze, co uporczywe nękanie – czyli od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.

W § 3 tego przepisu ustawodawca odnosi się do sytuacji, gdy stalking prowadzi do tego, że ofiara próbuje odebrać sobie życie. W takim przypadku kara za ten czyn może zostać podwyższona i wynosić od 2 do 15 lat więzienia. To pokazuje, że prawo traktuje stalking jako bardzo poważne przestępstwo, które może wywołać tak głębokie cierpienie emocjonalne, że ofiara może próbować popełnić samobójstwo.

Zgodnie z art. 190a § 4 Kodeksu Karnego, zarówno uporczywe nękanie, jak i podszywanie się pod inną osobę są przestępstwami ściganymi na wniosek pokrzywdzonego, a w momencie złożenia wniosku – postępowanie karne dalej toczy się już z urzędu. Oznacza to, że ściganie sprawcy stalkingu zależy od tego, czy ofiara złoży taki wniosek. Natomiast poważniejsze przypadki, opisane w art. 190a § 3, są ścigane z urzędu, czyli bez potrzeby składania wniosku przez ofiarę[10].

Jeśli padłeś/aś ofiarą stalkingu:

• Nie ignoruj takiego zachowania, może to stanowić jeszcze większe zagrożenie.

• Wyraźnie zaznacz, że nie życzysz sobie takich działań i żądaj, aby stalker przestał.

• Udokumentuj swoje żądanie, np. za pomocą wiadomości SMS.

• Jeśli to możliwe, unikaj wchodzenia w dyskusje ze stalkerem.

• Jeśli nie znasz osoby, która Cię nachodzi, postaraj się, aby świadek potwierdził, że taka sytuacja miała miejsce.

• Zbieraj dowody – zachowuj SMS-y, e-maile, listy itp. od stalkera.

• Dokumentuj wszelkie działania stalkera oraz swoje próby uniknięcia nękania, np. za pomocą nagrań czy zdjęć.

• Każdorazowo informuj policję o zaistniałych incydentach.

• Jeśli jesteś w bezpośrednim niebezpieczeństwie, zadzwoń pod numer 112.

• Skorzystaj z pomocy prawnika, który może pomóc Ci złożyć wniosek o zakaz nękania lub sądowy zakaz zbliżania się. Złamanie takiego zakazu jest przestępstwem, co pozwala policji natychmiast zatrzymać stalkera.

• Skorzystaj ze wsparcia psychologa[11].

Stalking to poważne przestępstwo, które może prowadzić do dużego cierpienia emocjonalnego. Warto znać swoje prawa i szukać pomocy. 10 Grześkowiak A., Wiak K.(red.), Prawo karne, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2023 r. 

¹Źródło: https://www.ldoceonline.com/dictionary/stalking

²Źródło: https://sjp.pwn.pl/sjp/stalking;5569406.html

³Dz.U. z 2011 r., nr 72, poz. 381,

[4] M. Mozgawa, Kilka uwag na temat znamienia „uporczywego nękania” na gruncie art. 190a k.k., Ius Novum 2020, nr 2, s. 79-100.

[5] Dz. U. z 2024 r. poz. 17 z późn. zm. w imieniu ofiary, śledzenie i kontrolowanie jej, kradzież rzeczy,

[6] D. Woźniakowska-Fajst, Prawne możliwości walki ze zjawiskiem stalkingu – czy w prawie polskim potrzebna jest penalizacja prześladowania? „Archiwum Kryminologii” 2009, t. XXXI, s. 177.

[7] I. Jankowska-Prochot, Modyfikacja prawnokarnego modelu zwalczania przestępstwa stalkingu, PPP 2022, nr 78, s. 119-136.

[8]Grześkowiak A., Wiak K.(red.), Prawo karne, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2023 r. [9]Postanowienie SN z 12.12.2013 r., III KK 417/13, LEX nr 1415121

[10] Grześkowiak A., Wiak K. (red), Prawo karne, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2023r.

[11] Źródło:  https://mazowiecka.policja.gov.pl/wos/aktualnosci/50552,Czym-jest-stalking.html