Kiedy można ubezwłasnowolnić osobę?

Fakt nieradzenia sobie przez osobę w różnych sferach życia nie zawsze oznacza potrzebę ubezwłasnowolnienia ponieważ w określonych sytuacjach zapewnienie pomocy w codziennym funkcjonowaniu może nastąpić przy wykorzystaniu innych, mniej ingerujących aniżeli ubezwłasnowolnienie w sferę praw, mechanizmów, np. opiekuna dla osoby niepełnosprawnej ustanowionego w trybie art. 183 k.r.o., czy też asystenta rodziny.

W polskim porządku prawnym instytucję ubezwłasnowolnienia reguluje kodeks cywilny. Ustawodawcaz uwagi na przesłankę społeczną rozróżniłubezwłasnowolnienie całkowite (art. 13 k.c.) i częściowe (art. 16 k.c.). Przesłanką społeczną odpowiednio w odniesieniu do ubezwłasnowolnienia całkowitego jest fakt niemożności kierowania swoim postępowaniem, zaś w przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego – potrzeba pomocy do prowadzenia spraw. Są to dwie niezależne instytucje pomimo wspólnego postępowania w tym przedmiocie.

„Osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie całkowite, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem w rozumieniu art. 13 § 1 k.c., jeżeli w wyniku choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie ma świadomego kontaktu z otoczeniem albo jest pozbawiona możliwości intelektualnej oceny swojej sytuacji, swojego zachowania oraz wywołanych nim następstw.” – postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2013 r., sygn. I CSK 122/13.

Potrzeba pomocy zaś nie może zostać wykazana w sposób ogólny, niejako w oderwaniu od faktów związanych z funkcjonowaniem osoby w różnych płaszczyznach życia ponieważ jak wynika z wieloletniej praktyki sądowej „Ocena, że osobie cierpiącej na zaburzenia psychiczne jest potrzebna pomoc do prowadzenia jej spraw, uzasadniająca częściowe ubezwłasnowolnienie, powinna być oparta na ustaleniu, że rzeczywiście istnieją sprawy wymagające prowadzenia przez tę osobę i jaki jest ich rodzaj oraz jaki jest konkretny zakres potrzebnej pomocy.” – postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2010 r., sygn. IV CSK 470/09.

Poza przesłanką społeczną, ustawodawca wskazał przesłankęmedyczną, którą jest choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy i innego rodzaju zaburzenia psychiczne, w szczególności pijaństwo lub narkomania. Przesłankamedyczna jest taka sama, niezależnie od rodzaju ubezwłasnowolnienia.

Przesłanką pozakodeksową jest natomiast celowość ubezwłasnowolnienia. Z uwagi na fakt, że ubezwłasnowolnienie całkowite pozbawia osobę zdolności do czynności prawnych, a ubezwłasnowolnienie częściowe zdolność tę ogranicza, niezbędne jest wykazanie istnienia po stronie osoby, co do której mają zostać podjęte działania w przedmiocie ubezwłasnowolnienia, interesu w takim działaniu. Przesłankę celowościową doskonale wyjaśnił
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia z dnia 29 grudnia 1983 r., sygn. I CR 377/83, wskazując, że „Ubezwłasnowolnienie jest instytucją powołaną w wyłącznym interesie osoby chorej, która z przyczyn określonych w art. 13 § 1 k.c. nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo z przyczyn określonych w art. 16 § 1 k.c. potrzebuje pomocy do prowadzenia spraw życia codziennego. Instytucja ubezwłasnowolnienia nie służy dobru wnoszącego o ubezwłasnowolnienie i rodziny tegoż wnoszącego.” Tym samym przykładowo fakt, że osoba z powodu choroby psychicznej nie jest w stanie prowadzić swoich spraw, nie spowoduje jej „automatycznego” ubezwłasnowolnia jeżeliwykazane zostanie, że ma ustabilizowany tryb życia, zapewnioną pomoc i jednocześnie brak jest sprawwymagających działania opiekuna prawnego, w szczególności spraw sądowych, czy też administracyjnych, nadto podjęcia działania w zakresie zdrowia.

Wszystkie powyższe przesłanki muszą zostać spełnione łącznie. Brak którejkolwiek z nich wyłącza dopuszczalność ubezwłasnowolnienia. Wystąpienie tylko jednej bądź dwóch z nich nie uzasadnia podjęcia działania w tym zakresie. 

Na marginesie, w odniesieniu do osób trwoniących swój majątek, zaciągających kredyty czy też tzw. chwilówki, można wskazać, że „W świetle przepisów art. 13 § 1 i 16 § 1 k.c. podstawą ubezwłasnowolnienia nie może być – sam przez się – zarzut marnotrawstwa, o ile nie łączy się on z chorobą psychiczną, niedorozwojem umysłowym albo innego rodzaju zaburzeniami psychicznymi.” – postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 1977 r., sygn. II CR 58/78.

Do skutków ubezwłasnowolnienia całkowitego zaliczamy przede wszystkim utratę zdolności do czynności prawnych. Oznacza to, że osoba która została ubezwłasnowolniona nie może samodzielnie podejmować decyzji dotyczących np. jej majątku czy też osoby, nie może skutecznie zbyć nieruchomości albo zawrzeć związku małżeńskiego. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie reprezentowana jest przez ustanowionego w innym postępowaniu opiekuna prawnego.

Skutkiem ubezwłasnowolnienia częściowego jest ograniczenie w zdolności do czynności prawnych. Osoba pełnoletnia ubezwłasnowolniona częściowo dla „ważności” czynności prawnych potrzebuje zgody swojego przedstawiciela ustawowego. Oczywiście czynnością prawną wymagającą zgody nie będzie każda czynność, a czynność o charakterze rozporządzającym albo zobowiązującym. Czynności prawne niemające tej cechy, zgody przedstawiciela ustawowego nie wymagają. Zaliczyć można do nich przykładowo przyjęciedarowizny nieobciążonej żadnym zobowiązaniem.Przedstawicielem osoby ubezwłasnowolnionej częściowo jest kurator ustanowiony przez sąd.

Końcowo należy nadmienić, że obecnie Ministerstwo Sprawiedliwości prowadzi prace zmierzające do zastąpienia ubezwłasnowolnienia modelem wspieranego podejmowania decyzji, zapewniającym możliwość decydowania we własnych sprawach każdej osobie w zakresie, na jaki pozwala jej rozeznanie i świadomość dokonywanych czynności prawnych.

Artykuł sfinansowany ze środków Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich w ramach umowy 96/PROO/1a/2023.