Podmiotowy zakres pomocy świadczonej dla obywateli Ukrainy oraz legalizacja i rejestracja ich pobytu w Polsce
Podstawowym aktem prawnym regulującym zakres i przedmiot pomocy dla obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Polski w związku z konfliktem zbrojnym rozpoczętym w dniu 24 lutego 2022 r. przez Rosję jest ustawaz dnia 12 marca 2022 r.o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (tekst jednolity Dz.U. z 2023 r., poz. 103 ze zm.).
Celem niniejszego opracowania jest syntetyczne wskazanie osób uprawnionych do otrzymania pomocy oraz jej zakresu.
Zakres podmiotowy
O pomoc mają prawo ubiegać się:
1. Obywatele Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa.
2. Małżonkowie obywateli Ukrainy nieposiadający obywatelstwa ukraińskiego, polskiego ani żadnego innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, o ile przybyli z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa. Art. 1 cytowanej ustawy uprawnienia takiego nie daje dzieciom nieposiadającym obywatelstwa ukraińskiego, rodzicom oraz osobom pozostającym w związkach niesformalizowanych, a nadto osobom rozwiedzionym, nie pozostającym obecnie w związku małżeńskim z obywatelem Ukrainy. Dla przyznania pomocy na tej podstawie znaczenie mają okoliczności takie jak: posiadanie statusu małżonka obywatela Ukrainy i przybycie do Polski w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa. Dla pozytywnej oceny wniosku bez znaczenia pozostaje fakt czy obywatel Ukrainy (małżonek) również przybył do Polski albo gdzie faktycznie przebywa.
3. Obywatele Ukrainy posiadający Kartę Polaka, którzy wraz z najbliższą rodziną z powodu działań wojennych prowadzonych na terytorium Ukrainy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, przy czym bez znaczenia jest fakt miejsca, z którego przybyli.
Na marginesie należy przypomnieć, że polski ustawodawca poprzez nowelizację powyższej regulacji ustawą z dnia 23 marca 2022 r.o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2022 r., poz. 682) zniósł wymóg bezpośredniości przybycia na terytorium Polski z terytorium Ukrainy. Zmiana spowodowała brak potrzeby wykazania przez obywateli Ukrainy faktu bezpośredniego przekroczenia polskiej granicy. Dla spełnienia warunków formalnych koniecznych do ubiegania się o pomoc istotny jest jedynie cel wyjazdu z Ukrainy, a więc ucieczka będąca konsekwencją prowadzonych tam działań wojennych. Prawo do pomocy przysługuje zatem każdemu obywatelowi Ukrainy, który uciekając przybył do Polski nie zależnie od tego czy przybycie to było bezpośrednie czy też nie.
Ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa nie obejmuje prawa obywateli innych państw przybyłych do Polski w związku z prowadzonymi w Ukrainie działaniami wojennymi do otrzymania pomocy niezależnie od czasu zamieszkiwania na terytorium Ukrainy.
Zakres przedmiotowy
Ustawa określa zakres i rodzaj pomocy świadczonej dla uchodźców oraz podmioty odpowiedzialne za jej wdrożenie i finansowanie, w szczególności:
– problematykę powierzenia pracy obywatelom Ukrainy, przebywającym legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
– pomoc zapewnianą przez wojewodów, jednostki samorządu terytorialnego oraz inne podmioty obywatelom Ukrainy;
– utworzenie Funduszu Pomocy w celu finansowania lub dofinansowania realizacji zadań na rzecz pomocy obywatelom Ukrainy;
– niektóre uprawnienia obywateli Ukrainy, których pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny;
– szczególne zasady przedłużania okresów legalnego pobytu obywateli Ukrainy oraz wydanych im przez organy polskie dokumentów dotyczących uprawnień w zakresie wjazdu i pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
– niektóre uprawnienia obywateli polskich i obywateli Ukrainy będących studentami, nauczycielami akademickimi lub pracownikami naukowymi wjeżdżającymi z terytorium Ukrainy;
– szczególne regulacje dotyczące kształcenia, wychowania i opieki dzieci i uczniów będących obywatelami Ukrainy, w tym wsparcia jednostek samorządu terytorialnego w realizacji dodatkowych zadań oświatowych w tym zakresie;
– szczególne zasady organizacji i funkcjonowania uczelni w związku z zapewnianiem miejsc na studiach dla obywateli Ukrainy, o których mowa w ust. 1;
– szczególne zasady podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej przez obywateli Ukrainy, przebywających legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
– szczególne zasady prowadzenia dystrybucji produktów leczniczych i wyrobów medycznych przeznaczonych na pomoc humanitarną na terytorium Ukrainy przez Rządową Agencję Rezerw Strategicznych.
Zważywszy na krąg adresatów niniejszego opracowania, poniżej oraz w kolejnych, cyklicznie publikowanych artykułach przedstawione zostaną w ocenie Autora, kwestie najistotniejsze z punktu widzenia obywateli Ukrainy, którzy z uwagi na działania zbrojne wywołane rosyjską agresją, zmuszeni zostali poszukując bezpiecznego miejsca, do opuszczenia swojej ojczyzny.
Legalność pobytu w Polsce
Ustawodawca w art. 2 cytowanej powyżej ustawy określił zasady legalizacji pobytu w Polsce osób uciekających z Ukrainy.
Osobami legalnie przebywającymi w Polsce są więc:
1. obywatele Ukrainy, którzy od dnia 24 lutego 2022 r. przybyli legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa;
2. małżonkowie obywateli Ukrainy nieposiadający obywatelstwa ukraińskiego, polskiego oraz innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, o ile przybyli do Polski z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi
3. dzieci urodzone w Polsce przez obywatelki Ukrainy przybyłe do Polski od dnia 24 lutego 2022 r. z terytorium Ukrainy w związku z prowadzonymi tam działaniami wojennymi;
4. obywatele Ukrainy posiadający Kartę Polaka wraz z członkami najbliżej rodziny, którzy przybyli legalnie do Polski od dnia 24 lutego 2022 r. i zadeklarowali zamiar pozostania w Polsce.
Legalność pobytu w odniesieniu do określonych powyżej osób nabywana jest z mocy prawa, bez konieczności uprzedniego wydania jakiejkolwiek decyzji administracyjnej w tym przedmiocie. Aby jednak takie uznanie mogło nastąpić konieczne jest kumulatywne spełnienie poniższych warunków:
– przybycie do Polski w związku z prowadzonymi w Ukrainie działaniami wojennymi, datę wyznacza dzień rosyjskiej agresji, a więc 24 lutego 2022 r.;
– legalność przybycia;
– deklaracja w przedmiocie pozostania w Polsce.
Zasady powyższe wolą ustawodawcy nie dotyczą obywateli Ukrainy posiadających:
– zezwolenie na pobyt stały,
– zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej,
– zezwolenie na pobyt czasowy,
– status uchodźcy,
– ochronę uzupełniającą,
– zgodę na pobyt tolerowany,
– zgodę na pobyt ze względów humanitarnych;
a nadto obywateli Ukrainy którzy:
– złożyli w Polsce wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej lub w imieniu których takie wnioski zostały złożone,
– zadeklarowali zamiar złożenia wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej w Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie art. 28 ust. 1 lub art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2022 r. poz. 1264 i 1383) lub których takie deklaracje zamiaru dotyczą,
– korzystają z ochrony czasowej na terenie innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej przyznanej z powodu działań wojennych prowadzonych na terytorium Ukrainy.
Termin, do którego pobyt w Polsce jest pobytem legalnym ustawodawca w odniesieniu do obywateli Ukrainy, ich małżonków i dzieci urodzonych w Polsce, a nadto obywateli Ukrainy posiadających Kartę Polaka i członków ich najbliższej rodziny, określił na dzień 4 marca 2024 r., przy czym termin ten ulega wydłużeniu:
1. do dnia 31 sierpnia 2024 r., jeżeli osoby te:
– w dniu 4 marca 2024 r. korzystają z wychowania przedszkolnego, realizują obowiązek szkolny albo realizują obowiązek nauki zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2023 r. poz. 900), lub
– w dniu 4 marca 2024 r. pobierają naukę w przedszkolu lub szkole funkcjonujących w ukraińskim systemie oświaty z wykorzystaniem metod i technik kształcenia na odległość, lub
– nie później niż w roku szkolnym 2022/2023 rozpoczęły naukę w branżowej szkole II stopnia, szkole policealnej lub szkole dla dorosłych;
2. do dnia 30 września 2024 r. – jeżeli te osoby przystępują do egzaminu maturalnego, o którym mowa w rozdziale 3b ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2022 r. poz. 2230), w terminie poprawkowym.
Powyższe zasady stosuje się do rodziców lub opiekunów wskazanych powyżej osób będących osobami niepełnoletnimi.
Rejestracja pobytu obywatela Ukrainy
Co do zasady podstawowym organem rejestrującym wjazd obywateli Ukrainy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest komendant placówki Straży Granicznej, w której to doszło do przekroczenia granicy. W sytuacji gdy obywatel Ukrainy wjechałdo Polski przez granicę, na której nie jest prowadzona kontrola graniczna (np. ze Słowacji) albo gdy wjazd nie został zarejestrowany przez właściwego komendanta placówki Straży Granicznej, czynności rejestracji dokonuje Komendant Główny Straży Granicznej na wniosek takiej osoby.
W tym trybie rejestracji pobytowej podlegają:
– obywatele Ukrainy, którzy przybyli do Polski z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa;
– małżonkowie obywateli Ukrainy nieposiadający obywatelstwa ukraińskiego, którzy przybyli na terytorium Polski z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi i nie są obywatelami polskimi;
– obywatele Ukrainy posiadający Kartę Polaka, którzy wraz z najbliższą rodziną z powodu tych działań wojennych przybyli na terytorium Polski.
Nadanie numeru PESEL obywatelowi Ukrainy
Numer PESEL to numer identyfikacyjny Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności. Nadawany jest osobie, której dane są gromadzone w rejestrze PESEL i rejestrze mieszkańców. Numer PESEL jest to jedenastocyfrowy symbol numeryczny, jednoznacznie identyfikujący osobę fizyczną, zawierający datę urodzenia, numer porządkowy, oznaczenie płci oraz liczbę kontrolną. Nadanie numeru PESEL dla obywateli Ukrainy oraz osób, o których mowa powyżej, następuje w trybie wnioskowym. Warunkiem ubiegania się o nadanie numeru PESEL jest uznanie pobytu w Polsce za legalny. Wniosek składa się osobiście w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w terminie 30 dni od dnia przybycia do Polski. Wniosek wymaga formy pisemnej papierowej, opatrzonej własnoręcznym czytelnym podpisem wnioskodawcy. Wniosek co do zasady powinien zostać wypełniony przez wnioskodawcę. W sytuacji braku możliwości dochowania tego warunku wniosek może zostać wypełniony przez pracownika organu wykonawczego gminy na podstawie danych podanych przez wnioskodawcę.
W odniesieniu do osób niepełnosprawnych i osób, które z uwagi na stan zdrowia nie są w stanie osobiście złożyć wniosku w siedzibie organu wykonawczego gminy, organ zapewnia możliwość złożenia wniosku w miejscu pobytu takiej osoby.
W odniesieniu do osób nieposiadających zdolności do czynności prawnych, osób posiadających ograniczoną zdolność do czynności prawnych oraz osób, które ze względu na stan zdrowia lub niepełnosprawność nie są w stanie samodzielnie złożyć wniosku, a które ubiegają się o nadanie numeru PESEL, wniosek składa jedno z rodziców, opiekun, kurator, opiekun tymczasowy lub osoba sprawująca faktyczną pieczę nad dzieckiem, a w przypadku braku takich osób numer PESEL może zostać nadany z urzędu.
Na marginesie wspomnieć należy, że złożenie w siedzibie organu gminy wniosku, w imieniu osoby nieposiadającej zdolności do czynności prawnych lub posiadającej ograniczoną zdolność do czynności prawnych wymaga jej obecności przy składaniu wniosku. Powyższa regulacja nie dotyczy osób, które nie ukończyły 12 roku życia, chyba że potwierdzenie tożsamości następuje na podstawie składanego pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia.
Celem wyjaśnienia pojęć zdolności prawnej, zdolności do czynności prawnych, jej braku oraz ograniczenia, warto odwołać się do przepisów regulacji źródłowej – kodeksu cywilnego.
Punkt wyjścia stanowi zdolność prawna rozumiana jako możność bycia podmiotem praw i obowiązków z zakresu prawa cywilnego. Art. 8 § 1 kodeksu cywilnego określa datę początkową posiadania przez każdego człowieka zdolności prawnej i jest nią chwila urodzenia. Zdolność do czynności prawnych w szerokim znaczeniu to możność samodzielnego podejmowania czynności prawnych prowadzących do nabywania praw i zaciągania zobowiązań lub do dokonywania zmian w istniejących stosunkach cywilnoprawnych. Pełną zdolność do czynności prawnych człowiek nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności. Pełnoletnim natomiast jest ten, kto ukończył lat osiemnaście, przy czym pełnoletność uzyskuje się przez zawarcie małżeństwa i nie traci się jej w razie jego unieważnienia.
Zdolności do czynności prawnych nie mają osoby, które nie ukończyły lat trzynastu, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie.
Natomiast ograniczoną zdolność do czynności prawnych mają małoletni, którzy ukończyli lat trzynaście, oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo.
Adam Cierpiatka