Prawna dopuszczalność wniosku o opuszczenie mieszkania przez osobę stosującą przemoc
Problem przemocy w rodzinie, a w szczególności jej przeciwdziałanie, reguluje ustawa z dnia z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (Dz. U. z 2024 r., poz. 1673). Ustawą objęte zostały:
1. zadania w zakresie przeciwdziałania przemocy domowej;
2. zasady postępowania wobec osób doznających przemocy domowej;
3. zasady postępowania wobec osób stosujących przemoc domową.
Z punktu widzenia osoby dotkniętej przemocą domową najważniejsze są działania zarówno zmierzające do eliminacji zachowań przemocowych, agresywnych, godzących w podstawowe prawa człowieka, jak również działania ukierunkowane na osobę sprawcy przemocy domowej.
Ustawodawca zadania w zakresie przeciwdziałania przemocy domowej realizuje zarówno na gruncie prawa karnego, jak też i prawa cywilnego. Określone uprawnienia w tym zakresie,aczkolwiek o charakterze doraźnym, posiada również i Policja.
W kontekście karnym przemoc domowa może stanowićpodstawę faktyczną zawiadomienia
o przestępstwie znęcania psychicznego i fizycznego. Złożenie zawiadomienia z reguły pociąga za sobą wszczęciepostępowania przygotowawczego, w toku którego przeprowadzane są czynności procesowe dla potwierdzenia podniesionych okoliczności. Znamiona znęcania psychicznego realizowane są przykładowo poprzez takie zachowania jak:wywoływanie awantur domowych, wyzywanie domowników słowami powszechnie uznanymi za obelżywe, grożenie, zakłócanie spoczynku i ciszy nocnej. Znamiona znęcania fizycznego to wszelkie przejawy agresji fizycznej ukierunkowane na inną osobę, takie jak: szarpanie, popychanie, wykręcanie rąk, zadawanie uderzeń. W przypadku potwierdzenia zachowań postępowanie przygotowawcze przechodzi w fazę przeciwko. Oznacza to, że sprawca przemocy domowej uzyskuje status podejrzanego. Dopiero wtedy też mogą zostać zastosowane wobec niego określone przepisami kodeksu postępowania karnego środki zapobiegawcze. Pamiętać jednak przy tym należy, że mają one przede wszystkim na celu zapewnienie prawidłowego toku postępowania karnego. Niemniej niektóre z nich, takie jak oddanie pod dozór Policji, czy też nakaz opuszczenia lokalu mieszkalnego albo zakaz zbliżania się do pokrzywdzonego,dążą poza celem głównym ich stosowania, do ochrony pokrzywdzonego. W szczególnie uzasadnionych przypadkach wobec podejrzanego o przestępstwo znęcania może zostać zastosowany środek zapobiegawczy o charakterze izolacyjnym w postaci tymczasowego aresztowania.
Na gruncie prawa cywilnego instrumentem przeciwdziałania przemocy w rodzinie jest zobowiązanie osoby stosującej przemoc domową do opuszczenia mieszkania.
Przez przemoc w rodzinie w ujęciu cywilnym, zgodnie z definicją ustawową określoną w art. 1 ust. 1 pkt 1 cytowanej na wstępie opracowania ustawy, należy rozumieć jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej, w szczególności:
a) narażające tę osobę na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia,
b) naruszające jej godność, nietykalność cielesną lub wolność, w tym seksualną,
c) powodujące szkody na jej zdrowiu fizycznym lub psychicznym, wywołujące u tej osoby cierpienie lub krzywdę,
d) ograniczające lub pozbawiające tę osobę dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy lub uzyskania samodzielności finansowej,
e) istotnie naruszające prywatność tej osoby lub wzbudzające u niej poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, w tym podejmowane za pomocą środków komunikacji elektronicznej.
Osobą doznającą przemocy domowej może być (art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy):
a) małżonek, także w przypadku gdy małżeństwo ustało lub zostało unieważnione, oraz jego wstępni, zstępni, rodzeństwo i ich małżonkowie,
b) wstępni i zstępni oraz ich małżonkowie,
c) rodzeństwo oraz ich wstępni, zstępni i ich małżonkowie,
d) osoba pozostająca w stosunku przysposobienia i jej małżonek oraz ich wstępni, zstępni, rodzeństwo i ich małżonkowie,
e) osoba pozostającą obecnie lub w przeszłości we wspólnym pożyciu oraz jej wstępni, zstępni, rodzeństwo i ich małżonkowie,
f) osoba wspólnie zamieszkującą i gospodarującą oraz jej wstępni, zstępni, rodzeństwo
i ich małżonkowie,
g) osoba pozostająca obecnie lub w przeszłości w trwałej relacji uczuciowej lub fizycznej niezależnie od wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania,
h) małoletni.
Jeżeli więc, osoba stosująca przemoc domową wspólnie zajmująca mieszkanie, swoim zachowaniem polegającym na stosowaniu przemocy domowej czyni szczególnie uciążliwym wspólne zamieszkiwanie, osoba doznająca tej przemocy może żądać, aby sąd zobowiązał ją do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakazał zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.
Regułę tę stosuje się również gdy osoba doznająca przemocy domowej opuściła wspólnie zajmowane mieszkanie z powodu stosowania wobec niej przemocy, bądź osoba stosująca przemoc domową opuściła wspólnie zajmowane mieszkanie, bądź osoba stosująca przemoc domową okresowo lub nieregularnie przebywa w mieszkaniu wspólnie z osobą doznającą przemocy domowej.
Tak jak wskazano decyzję w tym przedmiocie podejmuje sąd.Przy czym co istotne sąd nie działa z urzędu a jedynie na wniosek pochodzący od osoby uprawnionej, to jest osoby dotkniętej przemocą domową. Aby wdrożyć w życie zobowiązanie należy podjąć określone działania samodzielnie.
W przypadku gdy osoba dotknięta przemocą domową jest nieporadna, albo z innych przyczyn nie jest w stanie działaćsamodzielnie, pismo o wystąpienie z wnioskiem o zobowiązanie osoby stosującej przemoc domową do opuszczenia mieszkania, można skierować do prokuratury, ponieważ prokurator jest również podmiotem uprawnionym do wystąpienia z tego rodzaju żądaniem.
Adam Cierpiatka
Artykuł sfinansowany ze środków Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich w ramach umowy 96/PROO/1a/2023.
