Przemoc domowa – prawne rozwiązania pomocowe
Przemoc domowa została zdefiniowana w ustawie z dnia z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej i oznacza jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej, w szczególności:
-narażające tę osobę na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia,
-naruszające jej godność, nietykalność cielesną lub wolność, w tym seksualną,
-powodujące szkody na jej zdrowiu fizycznym lub psychicznym, wywołujące u tej osoby cierpienie lub krzywdę,
-ograniczające lub pozbawiające tę osobę dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy lub uzyskania samodzielności finansowej,
-istotnie naruszające prywatność tej osoby lub wzbudzające u niej poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, w tym podejmowane za pomocą środków komunikacji elektronicznej.
Osobą dotkniętą przemocą domową może być nie tylko osoba należąca do kręgu osób najbliższych (małżonek, wstępni, zstępni, rodzeństwo, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek), ale także osoba pozostająca obecnie lub w przeszłości we wspólnym pożyciu, osoba wspólnie zamieszkująca i gospodarująca, osoba pozostająca obecnie lub w przeszłości w trwalej relacji uczuciowej lub fizycznej, niezależnie od wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania.
Ustawodawca przewidział następujące formy bezpłatnej pomocy:
-poradnictwo medyczne, psychologiczne, prawne, socjalne, zawodowe i rodzinne,
-interwencję kryzysową i wsparcie,
-ochronę przed dalszym krzywdzeniem, przez uniemożliwienie osobie stosującej przemoc domową korzystania ze wspólnie zajmowanego mieszkania z osobą -doznającą przemocy domowej oraz zakazanie kontaktowania się i zbliżania się do osoby doznającej przemocy domowej,
-zapewnienie osobie doznającej przemocy domowej bezpiecznego schronienia w specjalistycznym ośrodku wsparcia dla osób doznających przemocy domowej,
-badanie lekarskie w celu ustalenia przyczyn i rodzaju uszkodzeń ciała związanych z użyciem przemocy domowej oraz wydania zaświadczenia lekarskiego w tym przedmiocie,
-zapewnienie osobie doznającej przemocy domowej, która nie ma tytułu prawnego do lokalu zajmowanego wspólnie z osobą stosującą przemoc domową, pomocy w uzyskaniu mieszkania.
Obok form pomocy dla osób dotkniętych przemocą domową, ustawodawca przewidział także działania wobec sprawców przemocy domowej.
Działania te, głównie o charakterze edukacyjnym i terapeutycznym mają na celu w szczególności powstrzymanie osoby stosującej przemoc domową przed dalszym stosowaniem przemocy oraz rozwijanie u niej mechanizmu samokontroli i umiejętności rozwiązywania problemów bez stosowania przemocy.
Ustawodawca zaliczył do nich:
− ustawowe środki zapobiegające kontaktowaniu się sprawców z osobami doznającymi przemocy domowej,
− programy korekcyjno-edukacyjne dla osób stosujących przemoc domową,
− programy psychologiczno-terapeutyczne dla osób stosujących przemoc domową.
Zadania w zakresie przeciwdziałania przemocy domowej są realizowane przez organy administracji rządowej i jednostki samorządu terytorialnego. Z punktu widzenia osoby dotkniętej przemocą domową pierwszym organem pomocowym będzie gmina, która to zobowiązana została do działania na rzecz przeciwdziałania przemocy domowej, w szczególności w ramach pracy w zespole interdyscyplinarnym.
Do zadań zespołu interdyscyplinarnego należy realizacja zadań z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej oraz integrowanie i koordynowanie działań podmiotów. W ujęciu praktycznym istotne jest to, że zespół interdyscyplinarny zobowiązany został do powołania grupy diagnostyczno-pomocowej nie później niż w terminie 3 dni od zgłoszenia podejrzenia przemocy domowej.
Głównymi celami grupy zaś są:
− dokonanie, na podstawie procedury „Niebieskie Karty”, oceny sytuacji domowej osób doznających przemocy domowej oraz osób stosujących przemoc domową;
− realizacja procedury „Niebieskie Karty” w przypadku potwierdzenia podejrzenia wystąpienia przemocy domowej, zwłaszcza w sytuacji wystąpienia ryzyka zagrożenia życia lub zdrowia;
− zawiadomienie osoby podejrzanej o stosowanie przemocy domowej o wszczęciu procedury „Niebieskie Karty” pod jej nieobecność;
− realizacja działań w stosunku do osób doznających przemocy domowej oraz osób stosujących przemoc domową;
− występowanie do zespołu interdyscyplinarnego z wnioskiem o skierowanie osoby stosującej przemoc domową do uczestnictwa w programach korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc domową albo w programach psychologiczno-terapeutycznych dla osób stosujących przemoc domową;
− występowanie do zespołu interdyscyplinarnego z wnioskiem o złożenie zawiadomienia o popełnieniu przez osobę stosującą przemoc domową wykroczenia, o którym mowa w art. 66c k.w.;
− monitorowanie sytuacji osób doznających przemocy domowej, a także zagrożonych wystąpieniem przemocy domowej, w tym również po zakończeniu procedury „Niebieskie Karty”;
− zakończenie procedury „Niebieskie Karty”, dokumentowanie podejmowanych działań, stanowiących podstawę: uznania braku zasadności wszczęcia procedury „Niebieskie Karty” albo wszczęcia procedury „Niebieskie Karty” oraz informowanie przewodniczącego zespołu interdyscyplinarnego o efektach podjętych działań w ramach procedury „Niebieskie Karty”.
Działania grupy diagnostyczno-pomocowej mają charakter zindywidualizowany, związane są z konkretnym zgłoszeniem. Właściwość miejscową gminy w procedurze „Niebieskiej Karty” warunkuje miejsce zamieszkania osoby doznającej przemocy domowej. Jeżeli miejsce zamieszkania osoby stosującej przemoc domową jest w innej gminie niż miejsce zamieszkania osoby doznającej przemocy domowej, w gminie właściwej dla miejsca zamieszkania osoby stosującej przemoc domową może zostać powołana grupa diagnostyczno-pomocowa.
Poza procedurą „Niebieskiej Karty”, ustawodawca wprowadził rozwiązania pomocowe w trybie sądowym w postaci nakazów i zakazów, a mianowicie:
− zobowiązania osoby stosującej przemoc domową do opuszczenia mieszkania,
− zakazu zbliżania się do osoby dotkniętej przemocą domową,
− zakazu kontaktowania się z nią,
− zakazu wstępu na teren określonej placówki.
Uprawnienie do złożenia wniosku do sądu cywilnego o zobowiązanie osoby stosującej przemoc do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakazania zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, posiada osoba doznająca przemocy domowej, wspólnie zajmująca mieszkanie, o ile sprawca swoim zachowaniem polegającym na stosowaniu przemocy domowej czyni szczególnie uciążliwym wspólne zamieszkiwanie, przy czym owe wspólnie zajmowanie mieszkania nie jest kryterium bezwzględnym.
Legitymację do wystąpienia z wnioskiem mają również osoby:
− doznające przemocy domowej, które opuściły wspólnie zajmowane mieszkanie z powodu stosowania wobec niej przemocy w tym mieszkaniu,
− doznające przemocy domowej, gdy osoba stosująca przemoc domową opuściła wspólnie zajmowane mieszkanie,
− doznające przemocy domowej, gdy osoba stosująca przemoc domową okresowo lub nieregularnie przebywa w mieszkaniu wspólnie z osobą doznającą przemocy domowej. Nadto, osoba doznająca przemocy domowej może żądać wydania przez sąd wobec osoby stosującej przemoc domową:
− zakazu zbliżania się do niej na wyrażoną w metrach odległość, gdy osoba stosująca przemoc domową swoim zachowaniem polegającym na stosowaniu przemocy domowej stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej tej przemocy,
− zakazu kontaktowania się z nią, gdy osoba stosująca przemoc domową swoim zachowaniem polegającym na stosowaniu przemocy domowej stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej tej przemocy, albo nęka ją za pomocą środków komunikacji elektronicznej na odległość, wzbudzając u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia lub istotnie narusza jej prywatność.
Wniosek o zobowiązanie osoby stosującej przemoc domową do
opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia,
lub o wydanie zakazu zbliżania się do wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, lub zakazu zbliżania się do osoby doznającej przemocy domowej, lub zakazu kontaktowania się z osobą doznającą przemocy domowej, lub zakazu wstępu na teren szkoły, placówki oświatowej, opiekuńczej lub artystycznej, lub obiektu sportowego, do których uczęszcza osoba doznająca przemocy domowej, miejsca pracy lub innego miejsca, w którym zwykle lub regularnie przebywa osoba doznająca przemocy domowej, i przebywania na tym terenie, może być złożony na urzędowym formularzu. Sądem właściwym miejscowo do rozpoznania sprawy będzie sąd rejonowy miejsca zamieszkania wnioskodawcy, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jego pobytu.
Sąd orzeka po przeprowadzeniu rozprawy w terminie jednego miesiąca od dnia wniesienia wniosku.
Na marginesie wspomnieć należy, że niezachowanie warunków formalnych pisma, które uniemożliwia nadanie mu dalszego biegu, spowoduje wezwanie do uzupełnienia braków w terminie tygodniowym. Brak realizacji wezwania w terminie doprowadzi natomiast do zwrotu pisma. Jeżeli jedynym brakiem formalnym wniosku będzie niezałączenie do niego odpisów wówczas ich sporządzenie i doręczenie zostanie zarządzone przez sąd.
Samodzielne skorzystanie przez osobę doznającą przemocy domowej z prawa do wystąpienia z wnioskiem o zobowiązanie sprawcy przemocy domowej do opuszczenia mieszkania czy też o wydanie zakazu zbliżania się do osoby dotkniętej przemocą domową, zakazu kontaktowania się z nią albo zakazu wstępu na teren określonej placówki, nie zawsze jest możliwe. Często z uwagi na stan psychiczny, fizyczny czy też szeroko rozumianą nieporadność, osoba taka nie jest w stanie sama zadbać o swoje bezpieczeństwo, a tym bardziej skorzystać z przyznanych jej uprawnień. Jednym z możliwych rozwiązań jest zgłoszenie się o pomoc do właściwej terytorialnie z uwagi na jej miejsce zamieszkania jednostki Prokuratury. Prokurator obok osoby doznającej przemocy domowej posiada takie same uprawnienie do żądania uzyskania rozstrzygnięć w trybie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej.
Innym rozwiązaniem jest bezpłatna pomoc prawna oferowana przez Fundację Jak w domu.
Adam Cierpiatka