Przestępstwa przeciwko prawom pracownika
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 17, ze zm.) w
rozdziale XXVIII określa przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę
zarobkową, zaliczając do nich:
− złośliwe lub uporczywe naruszanie praw pracownika (art.218),
− złośliwe lub uporczywe naruszenie zakazu handlu w niedziele i święta (art. 218a),
− niezgłoszenie osoby wykonującej pracę zarobkową do ubezpieczenia społecznego (art.
219),
− narażenie życia albo zdrowia pracownika przez osobę odpowiedzialną za BHP (art.
220),
− niezawiadomienie o wypadku przy pracy lub chorobie zawodowej osoby wykonującej
pracę zarobkową właściwego organu (art. 221).
Ściganie wskazanych przestępstw następuje z urzędu z trybie publicznoskargowym. Naruszenie praw pracownika (art. 218) jest przestępstwem chroniącym prawa osób wykonujących pracę zarobkową. Osobą wykonującą pracę zarobkową jest pracownik lub
osoba świadcząca pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy, jeżeli nie
zatrudnia do tego rodzaju pracy innych osób, niezależnie od podstawy zatrudnienia, oraz ma
takie prawa i interesy związane z wykonywaniem pracy, które mogą być reprezentowane i
bronione przez związek zawodowy (art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach
zawodowych).
W praktyce przepisów statuujących prawa pracownika należy poszukiwać nie tylko w Kodeksie pracy, ale również w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
społecznych oraz innych ustawach i aktach wykonawczych określających prawa i obowiązki
pracowników i pracodawców, a nadto postanowieniach układów zbiorowych pracy i innych
opartych na ustawie porozumieniach zbiorowych, regulaminach i statutach określających
prawa i obowiązki stron stosunku pracy. Prawem pracownika będzie przykładowo prawo do
wynagrodzenia, urlopu czy też prawo do równego traktowania w zatrudnieniu.
Aby doszło do zrealizowania warunków określonych w przepisie art. 218 k.k. w relacji
pracownik-pracodawca, konieczne jest ustalenie czy też wykazanie, że zachowanie naruszające
po stronie pracodawcy cechuje się albo złośliwością albo uporczywością. Zachowanie, co do
którego nie będzie możliwe wykazanie złośliwości albo uporczywości będzie jedynie
zachowaniem negatywnym, nie stanowiącym przestępstwa. Nie oznacza to jednak braku
uprawnienia po stronie pracownika do dochodzenia zaprzestania takowych działań albo
pociągnięcia osoby naruszającej do np. odpowiedzialności dyscyplinarnej.
W celu wyjaśnienia przywołanego w powyższym akapicie pojęcia „pracodawcy” wskazać
należy, że oznacza on osobę wykonującą czynności w sprawach z zakresu prawa pracy i
ubezpieczeń społecznych, bez względu na to, czy jest osobą odpowiedzialną za sprawy
związane z zatrudnieniem, a zatem oznacza zarówno pracodawcę, jak i osobę przez niego
wyznaczoną.
Zachowania umyślne przeciwko prawom pracownika cechujące się uporczywością lub
złośliwością stanowią przestępstwa, zachowania nieumyślnie – wykroczenia, do których odnosi
się art. 281 k.p. i art. 282 k.p. statuując ich katalog.
Złośliwe lub uporczywe naruszenie zakazu handlu w niedziele i święta (art. 218a) jest
przestępstwem, którego przedmiotem ochrony są prawa osób wykonujących pracę zarobkową,
w tym w szczególności prawo do wypoczynku.
Zachowanie sprawcy, którym może być nie tylko osoba wykonująca czynności z zakresu prawa
pracy, przedsiębiorca, pracodawca ale i osoba odpowiedzialna za organizację pracy, polegać
musi na działaniu sprzecznym z zakazem handlu oraz zakazem wykonywania czynności
związanych z handlem w niedzielę i święta i dotyczyć:
− powierzenia wykonywania pracy w handlu lub wykonywania czynności związanych z
handlem pracownikowi lub zatrudnionemu,
− powierzenia po godzinie 14:00 w dniu 24 grudnia lub w sobotę bezpośrednio
poprzedzającą pierwszy dzień Wielkiej Nocy, wykonywanie pracy w handlu lub
wykonywanie czynności związanych z handlem pracownikowi lub zatrudnionemu.
Aby zachowanie sprawcy uznane zostało za przestępstwo, podobnie jak i w powyższym
wypadku, musi zostać nacechowane złośliwością albo uporczywością.
Niezgłoszenie osoby wykonującej pracę zarobkową do ubezpieczenia społecznego (art.
219) jest kolejnym przestępstwem przeciwko prawom pracownika. Przedmiotem ochrony jest
prawo do otrzymywania przez pracownika świadczeń z ubezpieczenia społecznego.
Zatrudnienie pracownika rodzi po stronie pracodawcy konieczność podjęcia szeregu działań,
w tym m.in. zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego danych go dotyczących, a mających
wpływ na ustalenie prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego oraz wysokość tych
świadczeń. Osobą dokonującą zgłoszenia z reguły jest osoba zobowiązana do tego na
podstawie ustawy, aktów wykonawczych, aktów wewnętrznych np. regulaminów czy zakresów
czynności. Zakres przedmiotowy przestępstwa wyczerpany zostanie zarówno poprzez
zaniechanie zgłoszenia, jak i zgłoszenie danych nieprawdziwych rzutujących np. na wysokość
świadczenia.
Przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych określają terminy dla zgłoszenia danych. Brak zachowania tych terminów prowadzący również do jednokrotnego niedopełnienia obowiązku rejestracyjnego, stanowi realizację przestępstwa.
Narażenie życia albo zdrowia pracownika przez osobę odpowiedzialną za BHP regulowane
art. 220 k.k. stanowi kolejne przestępstwo przeciwko prawom pracownika. Osoba wykonująca
pracę zarobkową ma prawo do świadczenia jej w bezpiecznych i higienicznych warunkach
pracy, nadto ma prawo do ochrony w płaszczyźnie zawodowej, swojego życia i zdrowia.
Negatywne zachowanie stanowiące realizację tego występku polega na niedopełnieniu przez
osobę odpowiedzialną w zakładzie pracy obowiązków w zakresie zapewnienia bezpiecznych i
higienicznych warunków pracy. W tym miejscu warto przywołać wyrok Sądu Najwyższego z
dnia 19 kwietnia 1999 r., II KKN 102/97 zgodnie, z którym „Odpowiedzialność za
bezpieczeństwo i higienę pracy, w rozumieniu art. 191 d.k.k. wynikać może nie tylko z
konkretnego przepisu prawa: zakresu czynności, instrukcji, czy regulaminów, ale nawet z istoty
wykonywanych czynności (…), ale także z umowy zlecenia.”
Zachowanie to może stanowić konsekwencję zarówno zaniechania, jak i działania.
„Przestępstwo z art. 220 k.k. jest przestępstwem materialnym, a skutkiem decydującym o jego
zaistnieniu jest wystąpienie bezpośredniego niebezpieczeństwa utraty życia lub skutków dla
zdrowia pracownika, mających postać obrażeń ciała określonych w art. 156 k.k. Dla przypisania
odpowiedzialności karnej na podstawie tego przepisu niezbędne jest wykazanie w zakresie
strony przedmiotowej zaniechania polegającego na niedopełnieniu obowiązku w zakresie
bezpieczeństwa i higieny pracy pozostającego w związku przyczynowym ze stanem narażenia
pracownika na wyżej wskazane zagrożenia.” – wyrok Sądu Najwyższego z z dnia 6 maja 2002
r., IV KKN 352/98. Przy czym „Na zakres odpowiedzialności sprawcy ma wpływ ocena stopnia
przyczynienia się pokrzywdzonego, np. rażące niedbalstwo pracownika w zakresie
przestrzegania zasad bhp” – Marek, Komentarz, s. 493. Ustawodawca dopuścił popełnienie
tego przestępstwa również i w sposób nieumyślny oraz wprowadził klauzulę niekaralności dla
sprawcy, który dobrowolnie uchylił grożące niebezpieczeństwo.
Przestępstwo niezawiadomienia o wypadku przy pracy lub chorobie zawodowej osoby
wykonującej pracę zarobkową właściwego organu (art. 221) stanowi przejaw ochrony praw
osób wykonujących pracę zarobkową oraz ich rodzin do świadczeń należnych z tytułu
wypadków przy pracy i chorób zawodowych.
Ustawa z dnia z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków
przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2189, ze zm.) zdefiniowała wypadek
przy pracy jako nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć,
które nastąpiło w związku z pracą:
− podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub
poleceń przełożonych;
− podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz
pracodawcy, nawet bez polecenia;
− w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą
pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.
Nadto ustawodawca dokonał rozróżnienia wypadków przy pracy przez pryzmat kryterium
skutku i wyróżnił:
− wypadek śmiertelny przy pracy, za który uważa się wypadek, w wyniku którego
nastąpiła śmierć w okresie nieprzekraczającym 6 miesięcy od dnia wypadku,
− ciężki wypadek przy pracy, za który uważa się wypadek, w wyniku którego nastąpiło
ciężkie uszkodzenie ciała, takie jak: utrata wzroku, słuchu, mowy, zdolności rozrodczej
lub inne uszkodzenie ciała albo rozstrój zdrowia, naruszające podstawowe funkcje
organizmu, a także choroba nieuleczalna lub zagrażająca życiu, trwała choroba
psychiczna, całkowita lub częściowa niezdolność do pracy w zawodzie albo trwałe,
istotne zeszpecenie lub zniekształcenie ciała,
− zbiorowy wypadek przy pracy, za który uważa się wypadek, któremu w wyniku tego
samego zdarzenia uległy co najmniej dwie osoby
.
Choroba zawodowa to choroba, wymieniona w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku
oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem,
że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących
w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych „narażeniem
zawodowym” (art. 2351 k.p.)
W sytuacji wystąpienia w zakładzie pracy wypadku przy pracy, pracodawca poza podjęciem
niezbędnych działań eliminujących lub ograniczających zagrożenie, ma obowiązek zapewnić
udzielenie pierwszej pomocy osobom poszkodowanym i ustalenie w przewidzianym trybie
okoliczności i przyczyn wypadku oraz zastosować odpowiednie środki zapobiegające
podobnym wypadkom. Nadto po stronie pracodawcy powstaje wówczas obowiązek
niezwłocznego zawiadomienia właściwego okręgowego inspektora pracy i prokuratora o
śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym wypadku przy pracy oraz o każdym innym wypadku,
który wywołał wymienione skutki, mającym związek z pracą, jeżeli może być uznany za
wypadek przy pracy.
W odniesieniu do choroby zawodowej, ustawodawca wprowadził obowiązek analogiczny jak
przy wypadku przy pracy, obligując pracodawcę do niezwłocznego zgłoszenia właściwemu
państwowemu inspektorowi sanitarnemu i właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy
każdego przypadku podejrzenia choroby zawodowej.
Brak wspomnianego zawiadomienia rodzi odpowiedzialność karną po stronie osoby, do której
obowiązków należy sporządzenie i przedstawienie dokumentacji dotyczącej wypadku przy
pracy albo choroby zawodowej.
Przestępstwo określone w art. 221 k.k. jest przestępstwem umyślnym. W przypadku
zachowania nieumyślnego każdorazowo należy rozważyć popełnienie wykroczenia
stypizowanego w art. 283 § 2 pkt 6 k.p.
Autor
Adam Cierpiatka
Artykuł sfinansowany ze środków Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich w ramach umowy 96/PROO/1a/2023.