Władza rodzicielska w polskim porządku prawnym

Władza rodzicielska i jej zakres regulowane są przepisami ustawy z dnia z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (j.t. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.). Przywołana regulacja nie zawiera definicji władzy rodzicielskiej dlatego też w celu jej wyjaśnienia należy sięgnąć do dorobku naukowego przedstawicieli doktryny. Zgodnie z definicją zaprezentowaną przez Tadeusza Smyczyńskiego, przez władzę rodzicielską należy rozumieć „całokształt obowiązków i uprawnień rodziców względem osoby i majątku dziecka dla ochrony jego dobra i przygotowania go do samodzielnego życia”  (T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2009, s. 218). Bardzo podobnie pojęcie to zostało zdefiniowane w nauce prawa rodzinnego ponieważ  władza rodzicielska to nic innego jak: piecza nad dzieckiem, zarząd jego majątkiem oraz reprezentacja. Dzieckiem zgodnie z postanowieniami Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. jest każda istota ludzka w wieku poniżej osiemnastu lat, chyba że zgodnie z prawem odnoszącym się do dziecka uzyska ono wcześniej pełnoletność (art. 1). W polskim porządku prawnym pełnoletnim jest, kto ukończył lat osiemnaście, przy czym zgodnie z art. 10 § 2  kodeksu cywilnego pełnoletność małoletni może uzyskać przez zawarcie małżeństwa i nie starci jej w razie jego unieważnienia. Zawarcie małżeństwa przez osobę niemającą ukończonych lat osiemnastu dopuszczalne jest z ważnych powodów, do których zaliczana jest np. ciąża kobiety. Wówczas sąd opiekuńczy może zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła lat szesnaście, o ile  z okoliczności wynika, że będzie to zgodne z dobrem założonej rodziny.

Władza rodzicielska rodziców względem dziecka jest konsekwencją jego pochodzenia od określonych osób i od łączącego ich stosunku. Jeżeli dziecko pochodzi od osób pozostających w związku małżeńskim, władza rodzicielska kobiety i mężczyzny powstaje z chwilą urodzenia dziecka. Działa wówczas domniemanie prawne regulowane art. 62 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazujące na ojcostwo męża matki. Natomiast jeżeli dziecko nie zostało urodzone w czasie małżeństwa to wówczas z chwilą urodzenia dziecka powstaje jedynie władza rodzicielska kobiety. Aby doszło do powstania władzy rodzicielskiej po stronie mężczyzny konieczne jest uprzednie ustalenia ojcostwa co może nastąpić w trybie sądowym albo uznaniowym (dobrowolne uznanie ojcostwa przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, notariuszem albo urzędnikiem).

Władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom. Mają oni wówczas jednakowe uprawnienia. Fakt posiadania władzy rodzicielskiej nie ma charakteru nieodwołanego ponieważ władza rodzicielska w polskim porządku prawnym, a właściwie sposób jej wykonywania,  poddawany jest ocenom przez pryzmat dobra dziecka, które jest nadrzędną wartością prawa rodzinnego.  Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 grudnia  2013 r. stwierdził, że „Wykonywanie władzy rodzicielskiej tak, jak tego wymagają dobro dziecka i interes społeczny, jest prawem i obowiązkiem każdego z rodziców” (III CZP 89/13). Pojęcie dobra dziecka ma charakter oceny. Oznacza to, że w każdym przypadku ustalenie czy doszło do naruszenia dobra dziecka bądź jego zagrożenia, zostanie poddane indywidualnej analizie w odniesieniu do okoliczności konkretnej sprawy pozostającej w rozpoznaniu przez sąd opiekuńczy. W przypadku prawidłowego wykonywania władzy rodzicielskiej względem małoletniego przejawiającego się w wydolności wychowawczej rodziców, zapewnieniu dziecku właściwych warunków do rozwoju fizycznego i psychicznego, oraz bezpieczeństwa finansowego, jakakolwiek ingerencja sądu opiekuńczego jest bezpodstawna. Natomiast negatywna ocena sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej przez oboje rodziców albo jedno z nich oraz stwierdzenie zagrożenia albo naruszenia dobra dziecka z reguły prowadzi do takiej ingerencji skutkującej wdrożeniem odpowiednich mechanizmów naprawczo-kontrolnych.

Ingerencja sądu opiekuńczego może przybrać postać: ograniczenia władzy rodzicielskiej, jej zawieszenia albo pozbawienia. Aby doszło do takiej  reakcji konieczne jest w odniesieniu do każdego z instrumentów wystąpienie określonych warunków. W przypadku ograniczenia władzy rodzicielskiej stosowane przez sąd opiekuńczy środki mogą mieć charakter doraźny. Ma to miejsce wówczas gdy dobro dziecka jest zagrożone. Sąd opiekuńczy aby zapobiec zagrożeniu wydaje odpowiednie zarządzenia. Poza środkami doraźnymi sąd opiekuńczy może stosować środki o charakterze trwałym takie jak np.: poddanie wykonywania władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego, zobowiązanie rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania, w szczególności do pracy z asystentem rodziny, realizowania innych form pracy z rodziną, skierowanie małoletniego do placówki wsparcia dziennego, umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej. Zawieszenie wykonywania władzy rodzicielskiej nastąpi gdy sąd opiekuńczy uzna, że przeszkoda w wykonywaniu władzy rodzicielskiej ma charakter przemijający. Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest instrumentem o największym stopniu ingerencji. Jest orzekane wtedy gdy władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice jej nadużywają lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka. Prawo do kontaktów rodzica z dzieckiem oraz obowiązek alimentacyjny są niezależne od władzy rodzicielskiej.

Nadto należy pamiętać, że w odniesieniu do obywateli Ukrainy przebywających w Polsce, w sprawach z zakresu prawa rodzinnego, zastosowanie mają w pierwszej kolejności postanowienia umowy między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych sporządzoną w Kijowie dnia 24 maja 1993 r.

Adam Cierpiatka

Pełnoletność nabywa się z ukończeniem lat 18 (art. 10 § 1 k.c.). Pełnoletność uzyskuje małoletni poprzez zawarcie małżeństwa i nie traci jej w razie jego unieważnienia (art. 10 § 2 k.c.).

3.

Poza zakresem władzy rodzicielskiej pozostają prawo do kontaktów z dzieckiem (art. 113 § 1 k.r.o.) oraz obowiązek alimentacyjny (art. 128 k.r.o.), który nie wygasa wraz z osiągnięciem pełnoletności. Niezależne od władzy rodzicielskiej – co wynika z systematyki przepisów Kodeksu – są prawa oraz obowiązki rodziców i dzieci uregulowane w art. 87–91 k.r.o. Znaczna część powyższych przepisów, jak np. art. 87 k.r.o., w którym mowa o obowiązku wzajemnego wspierania się rodziców i dzieci, ma zastosowanie niezależnie od tego, czy dziecko jest małoletnie.