Współpraca prawna pomiędzy polską a ukrainą w sprawach karnych
Bezpośrednie sąsiedztwo Polski i Ukrainy warunkuje wzajemną współpracę międzynarodową również i w płaszczyźnie prawnej. Obserwowane na przestrzeni ostatnich lat przemieszczanie się ludności oraz postęp technologiczny rzutujący w znaczny sposób na dynamikę rozwoju strefy e-commerce oraz coraz większą jej dostępność i co za tym idzie powszechność, nie pozostają bez wpływu na rozwój przestępczości zwłaszcza tzw. internetowej. Ściganie sprawców przestępstw jest celem każdego państwa i nie stanowi większego problemu w odniesieniu do „własnych” sprawców przestępstw popełnionych na „własnym” terytorium, wystarczające są bowiem wówczas procedury krajowe. Sytuacja w zakresie dowodowym komplikuje się jednak gdy w sprawie wystąpi czynnik międzynarodowy wymagający przeprowadzenia czynności dowodowej w innym państwie albo uzyskania z innego państwa dowodu bowiem sąd czy też prokuratura miejsca prowadzenia postępowania karnego nie są uprawnione do ich bezpośredniego dokonania. Jest to konsekwencją zasady suwerenności państwowej. Dlatego też aby ściganie karne było skuteczne konieczne stało się opracowanie mechanizmów pomocowych. Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych sporządzona w Kijowie dnia 24 maja 1993 r. reguluje zakres ochrony prawnej wskazując, że każda ze stron traktuje obywateli drugiej strony pod względem ochrony prawnej oraz dostępu do organów wymiaru sprawiedliwości tak samo jak własnych obywateli. Nadto określa zakres i zasady świadczenia pomocy prawnej w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych. W pierwotnym kształcie przywołana umowa regulowała pomoc prawną międzynarodową w sprawach karnych. Aktualnie wobec przystąpienia Ukrainy do Europejskiej konwencji o pomocy prawnej w sprawach karnych sporządzonej w Strasburgu dnia 20 kwietnia 1959 r. (wejście w życie 9 czerwca 1998 r.) oraz Drugiego protokołu dodatkowego do Europejskiej konwencji o pomocy prawnej w sprawach karnych sporządzonego w dniu 8 listopada 2001 r. (wejście w życie 1 stycznia 2012 r.), współpraca pomiędzy Polską i Ukrainą w sprawach karnych oparta jest na instrumentach konwencyjnych. Nie oznacza to jednak, że postanowienia umowy bilateralnej są nieobowiązujące w płaszczyźnie karnej. Z uwagi na to, że Europejska konwencja o pomocy prawnej w sprawach karnych oraz Drugi protokół dodatkowy do niej, nie regulują kwestii przejęcia ścigania karnego, a Polska w przeciwieństwie do Ukrainy, nie jest stroną Europejskiej konwencji o przejęciu ścigania sporządzonej w dniu 15 maja 1972 r. w Strasburgu, nadal mają zastosowanie przepisy Części trzeciej Rozdziału I umowy dwustronnej „Przejęcie ścigania karnego” w odniesieniu do własnych obywateli oraz cudzoziemców mających miejsce stałego pobytu na jej terytorium, podejrzanych o popełnienie przestępstwa na terytorium wzywającej Umawiającej się Strony.
Pomoc prawna międzynarodowa w sprawie karnej zarówno w ujęciu umów dwustronnych, jak i w ujęciu konwencyjnym, oznacza wystąpienie właściwego organu państwa prowadzenia postępowania do odpowiedniego organu państwa wezwanego do jej udzielenia. Wystąpienie przybiera postać wniosku, który powinien czynić zadość ustalonym wymogom, z więc przede wszystkim określać przedmiot postępowania karnego wraz z przywołaniem zastosowanej kwalifikacji prawnej, opis ustalonego stanu faktycznego sprawy w zakresie przydatnym dla organu realizującego odezwę ze szczególnym uwzględnieniem okoliczności związanych z czynnościami wnioskowanymi oraz zakres wnioskowanych czynności dowodowych. Żądane czynności dowodowe powinny być prawnie dopuszczalne w porządku państwa wnioskującego o pomoc, winny również cechować się istotnością dla wyjaśnienia okoliczności zdarzenia objętego postępowaniem. Wnioskując o dowody bądź przeprowadzenie czynności procesowych na uwadze należy mieć nadto treść art. 1 i art. 2 Europejskiej konwencji o pomocy prawnej w sprawach karnych z uwzględnieniem zmian wprowadzonych Drugim protokołem dodatkowym. Pomimo, że co do zasady Polska i Ukraina zobowiązały się „do udzielania sobie, zgodnie z postanowieniami (…) i w jak najkrótszym czasie, możliwie najszerszej pomocy prawnej w sprawach o przestępstwa, których ściganie należy, w chwili występowania z wnioskiem, do właściwych organów sądowych Strony wzywającej”, w sprawach prowadzonych o przestępstwa polityczne, wojskowe nie będące przestępstwami pospolitymi, strona wezwana pomocy może odmówić. Również analogiczna decyzja może nastąpić gdy strona wezwana do udzielenia pomocy uzna, że wykonanie wniosku mogłoby naruszyć suwerenność, bezpieczeństwo, porządek publiczny lub inne podstawowe interesy państwa. Resumując współpraca prawna w sprawach karnych pomiędzy Polską i Ukrainą w praktyce obejmować będzie wszystkie postępowania karne prowadzone przez polskie i ukraińskie organy wymiaru sprawiedliwości o przestępstwa pospolite, między innymi takie jak oszustwa, kradzieże, przywłaszczenia, przełamania zabezpieczeń bankowych, podrobienia dokumentów czy też przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu. Zakres wnioskowanych czynności dowodowych uwarunkowany jest co do zasady ich dopuszczalnością w krajowym postępowaniu karnym i w praktyce może obejmować przesłuchania świadków i podejrzanych, uzyskanie danych bankowych, telekomunikacyjnych i teleinformatycznych, przeszukania osób i pomieszczeń, zabezpieczenie dokumentów, rzeczy i urządzeń. W przypadku popełnienia przestępstwa, osoba nim pokrzywdzona powinna złożyć pisemnie albo ustnie w jednostce Policji zawiadomienie wskazując okoliczności, w jakich do niego doszło. Jeżeli posiada jakiekolwiek dokumenty bądź dowody w jej ocenie potwierdzające sprawstwo określonej osoby, również powinny one zostać przedłożone albo załączone do zawiadomienia. Wykazanie w sposób dostateczny podejrzenia popełnienia przestępstwa prowadzi bowiem do wszczęcia postępowania karnego. Obywatele ukraińscy rozważając zasadność czy też celowość zawiadomienia polskich organów ścigania o działaniu na ich szkodę, nie powinni brać pod uwagę miejsca działania sprawcy czy też miejsca pozostawania dowodów ponieważ jak wskazano dla skutecznego ścigania i gromadzenia dowodów ustalono międzynarodowy mechanizm pomocowy.
Adam Cierpiatka