Definicję pokrzywdzonego ustawodawca uregulował w art. 49 kodeksu postępowania karnego, wskazując, że jest nim osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo, jak również instytucja państwowa lub samorządowa, inna jednostka organizacyjna, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną, zakład ubezpieczeń w zakresie, w jakim pokrył szkodę wyrządzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej pokrycia. W sprawach o przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową prawa pokrzywdzonego mogą wykonywać organy Państwowej Inspekcji Pracy, pod warunkiem ujawnienia przestępstwa lub złożenia wniosku o wszczęcie postępowania.
Pozycja pokrzywdzonego w postępowaniu karnym wobec doznania szkody jest szczególna i złożona. Jest zarówno podmiotem chronionym, jak i podmiotem wyposażonym przez ustawodawcę w duże uprawnienia gwarantujące mu realny wpływ na jego przebieg i wynik. Zagwarantowana przez ustawodawcę aktywność pokrzywdzonego została jednocześnie zrównoważona poprzez nałożenie na niego obowiązków, przez co relacja między nimi a uprawnieniami tworzy spójny mechanizm, którego celem jest zarówno ochrona interesów pokrzywdzonego, jak i zapewnienie sprawności i rzetelności postępowania.
Głównym prawem pokrzywdzonego jest prawna dopuszczalność zainicjowania postępowania karnego poprzez złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnieniu przestępstwa. Może nastąpić to w formie pisemnej do właściwej miejscowo jednostki prokuratury albo Policji, tudzież poprzez jego złożenie protokolarne. Wszczęcie postepowania karnego w etapie przygotowawczym w formie dochodzenia albo śledztwa z reguły uruchamia przyznanie pokrzywdzonemu statusu strony, co łączy się z prawem inicjatywy dowodowej, udziału w czynnościach dochodzenia albo śledztwa, zapoznania się ze zgormadzonymi dowodami, wreszcie skarżenia decyzji incydentalnych, jak i merytorycznej w przypadku ich niekorzystności.
Nieco inaczej pozycja pokrzywdzonego przedstawia się w etapie sądowym rozpoznawczym, to jest po wniesieniu przez prokuratora aktu oskarżenia. Wówczas aby uzyskać status oskarżyciela posiłkowego uprawniający do działania obok prokuratora, konieczne jest złożenie oświadczenia. Wówczas pokrzywdzony będący jednocześnie oskarżycielem posiłkowym staje się rzeczywistym uczestnikiem procesu karnego. Ma prawo zadawania pytań świadkom, składania wniosków dowodowych czy wygłoszenia mowy końcowej.
Nie bez znaczenia jest również prawo pokrzywdzonego do żądania naprawienia szkody wyrządzonej mu przestępstwem w formie odszkodowania, zadośćuczynienia, czy też nawiązki, bez konieczności uruchomienia postępowania cywilnego. Przez co prawo karne pomimo zasadniczej funkcji represyjnej, pełni również funkcję i kompensacyjną.
Tak jak już powyżej zasygnalizowano, status pokrzywdzonego w postępowaniu karnym to nie tylko uprawnienia. Dla ich zrównoważenia w sposób umożlwiający prowadzenie postępowania na pokrzywdzonego ustawodawca nałożył także i obowiązki, do których między innymi należą: obowiązek stawiennictwa na wezwania, złożenia zeznań w przypadku braku prawnej dopuszczalności ich odmowy, czy też poddania się np. oględzinom ciała.
Pozycja pokrzywdzonego w postępowaniu karnym stanowi wyraz dążenia polskiego prawodawcy do równowagi między interesem publicznym a ochroną jednostki, która doznała szkody. Szerokie uprawnienia pokrzywdzonego z jednej strony gwarantujące mu aktywny udział w postępowaniu karnym, z drugiej ochronę, w korelacji z obowiązkami powodują, że jego pozycja została ukształtowana w sposób kompleksowy.
Aneta Dygulska-Cierpiatka
adwokat