Warunkowe umorzenie postępowania karnego jest określone w przepisie art. 66 § 1 i § 2 k.k., który określa przesłanki jego stosowania. Zgodnie z treścią tego przepisu „Sąd może warunkowo umorzyć postępowanie karne, jeżeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa.” Określony w § 2 warunek stanowi, że instytucji tej nie stosuje się do sprawcy przestępstwa zagrożonego karą przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności.
Klasycznym przykładem kiedy instytucja ta winna mieć zastosowanie jest wypadek komunikacyjny określony w art. 177 § 1 k.k., zgodnie z którym kto, naruszając, chociażby nieumyślnie, zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, powoduje nieumyślnie wypadek, w którym inna osoba odniosła obrażenia ciała określone w art. 157 § 1(średni uszczerbek na zdrowiu), podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
Przede wszystkim fakt popełnienia zarzuconego podejrzanemu czynu nie może budzić wątpliwości, podobnie jak okoliczności, jego popełnienia. Liczy się również postawa sprawcy, który przyznaje się do popełnienia przestępstwa. Nie polemizuje i nie kwestionuje, ustalającego przebieg zdarzenia zgromadzonego w dochodzeniu, materiału dowodowego.
„Warunkowe umorzenie postępowania jest immanentnie związane ze stwierdzeniem winy. Jest oczywiste, że dokonanie oceny czy wina jest znaczna, czy też nie jest znaczna wymaga pierwotnego uznania, że sprawca czynu zabronionego w ogóle ponosi winę.” – wyrok SN z dnia 9 stycznia 2002 roku, sygn. III KKN 303/00. Wina sprawcy musi być niekwestionowalna. Niemniej okoliczności towarzyszące czynowi są takie, że pozwalają na uznanie, że wina i społeczna szkodliwość jej czynu nie jawią się jako znaczne. Słusznie bowiem wskazał Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 30 marca 2005 roku, sygn. II Aka 50/05, że „Użyte w zaskarżonym wyroku określenie, iż stopień szkodliwości społecznej czynu oskarżonej „nie jawi się jako znaczny” oraz zarzut apelacji jakoby sąd uznał, że stopień szkodliwości tego czynu „jest nieznaczny”, nie są tożsame. Pierwsze z nich (zgodnie z brzmieniem art. 66 § 1 k.k.) obejmuje swoim zakresem także przypadki o ”średnim” stopniu szkodliwości (zob. K. Buchała i A. Zoll, Komentarz do k.k., 1998 s. 481 i nast.)”.
I takim też przypadkiem o nieznacznym stopniu społecznej szkodliwości, powinien być czyn zarzucony podejrzanemu, przez pryzmat okoliczności w jakich doszło do jego popełnienia.
Należy wziąć pod uwagę dotychczasowy tryb życia podejrzanego, jego niekaralność, uregulowaną sytuację życiową, np. angażowanie się w inicjatywy społeczne. Wymogiem jest uzasadnione przypuszczenie, iż pomimo umorzenia postępowania karnego będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni kolejnego czynu zabronionego, a samo zdarzenie było w życiu podejrzanego, zdarzeniem incydentalnym.
Warunkowe umorzenie postępowania karnego nie może oznaczać w odczuciu sprawcy uniknięcia odpowiedzialności karnej, musi mieć on świadomość nieuchronności kary w przypadku popełnienia przestępstwa, jak też załamania zasad warunkowego umorzenia postępowania karnego. Będzie zarówno dobrodziejstwem ze strony Sądu rozstrzygającego, jak i przyjęciem na siebie, nie tylko w okresie próby, zobowiązania przestrzegania reguł prawnych
i podejmowania wyłącznie zachowań z nimi zgodnych. Brak karalności jaką daje warunkowe umorzenie postępowania karnego, pozwala podejrzanemu na kontynuowanie rozwoju społecznego
Warunkowe umorzenie powinno być wzmocnione stosownymi obowiązkami lub świadczeniami na rzecz pokrzywdzonego
Adam Cierpiatka