W polskim procesie karnym każdy podejrzany, (a następnie oskarżony) ma prawo do obrony. Jego źródła wywodzić należy z art. 42 ust 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten stanowi, że każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony na wszystkich stadiach tego postępowania. Obejmuje ono m.in. możliwość wyboru obrońcy lub korzystania z obrońcy z urzędu, prawo do milczenia oraz prawo do kwestionowania zarzutów poprzez aktywny udział w postępowaniu dowodowym.
Z kolei prawo do obrony w ujęciu materialnym to możliwość aktywnego działania oskarżonego na rzecz obrony jego interesów, obejmujące takie czynności jak składanie wniosków dowodowych, zadawanie pytań świadkom, dostęp do akt sprawy, a także możliwość odmowy składania wyjaśnień czy prawo do milczenia. Jest to „prawo do osobistego działania w procesie i dostosowywania sposobu obrony do potrzeby”.
Co obejmuje prawo do obrony w ujęciu materialnym:
Zgodnie z art. 175 § 1 kpk podejrzany a następnie oskarżony może składać wyjaśnienia, odmówić składania wyjaśnień lub odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania. Nie musi tłumaczyć, dlaczego odmawia odpowiedzi na pytania lub odmawia składania wyjaśnień. Art.176 § 1 i 2 kpk stanowi, że w trakcie przesłuchania w postępowaniu przygotowawczym podejrzany może zażądać, abyś mógł składać wyjaśnienia na piśmie. Przesłuchujący może jednak się na to nie zgodzić, jeśli ma ważne powody. Jeśli podejrzany bierze udział w czynnościach, możesz składać wyjaśnienia co do dowodów, których one dotyczą (art. 175 § 2 kpk).
Podejrzany może złożyć wniosek dowodowy o to, by prowadzący postępowanie przeprowadził czynność, np. przesłuchał świadka, uzyskał jakiś dokument lub dopuścił dowód z opinii biegłego (art. 315 § 1kpk)
Dostęp do materiałów sprawy: Oskarżony (oraz jego obrońca) ma prawo do wglądu do akt postępowania, co umożliwia przygotowanie skutecznej obrony.
Udział w czynnościach procesowych: Możliwość uczestnictwa w rozprawach, posiedzeniach sądowych oraz innych czynnościach procesowych, w których może dowodzić swojej niewinności lub kwestionować zarzuty.
Prawo do stosowania środków odwoławczych: Możliwość wnoszenia środków zaskarżenia od wydanych orzeczeń i decyzji.
Natomiast obrona formalna to forma obrony, czyli przede wszystkim prawo do posiadania obrońcy (z wyboru lub z urzędu) oraz możliwość korzystania z pomocy prawnej.
Podejrzany może skorzystać ze wsparcia adwokata – obrońcy.
Obrońca może reprezentować podejrzanego, a następnie oskarżonego w toku całego postępowania albo przy konkretnej czynności procesowej.
Jeżeli podejrzany jest tymczasowo aresztowany jego obrońca:
Może rozmawiać z nim w areszcie sam na sam – bez obecności innych osób oraz podejrzany może kontaktować się ze swoim obrońcą korespondencyjnie.
Podczas śledztwa lub dochodzenia podejrzany może żądać, aby w przesłuchaniach brał udział obrońca. Jeśli jednak obrońca nie przyjdzie na przesłuchanie, przesłuchujący i tak będzie mógł je przeprowadzić (art. 301kpk).
Podejrzany może samodzielnie ustanowić obrońcę. Może wybrać nie więcej niż trzech obrońców, którzy będą go reprezentować w trakcie postępowania karnego.
Jeżeli podejrzany wykaże, że nie stać go na to, by zapłacić obrońcy, sąd może wyznaczyć obrońcę z urzędu do całego postępowania albo do dokonania konkretnej czynności procesowej (art. 78 § 1 i 1a kpk).
Formalne prawo do obrony występuje również w sytuacji, gdy podejrzany a następnie oskarżony nie włada językiem polskim. Podejrzany lub jego obrońca mogą zawnioskować
o bezpłatną pomoc tłumacza. Pomoże on w kontakcie z obrońcą w trakcie wszystkich etapów postępowania, w których podejrzany a następnie oskarżony uczestniczy (art. 72 § 1 i 2 kpk).
Adam Cierpiatka