Generalnie podstawą stosowania środków zapobiegawczych w polskim systemie prawnym jest spełnienie warunku formalnego, iż będą one stosowane wobec podejrzanego. Art. 313. § 1. K.p.k. stanowi, że „ Jeżeli dane istniejące w chwili wszczęcia śledztwa lub zebrane w jego toku uzasadniają dostatecznie podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba, wydaje się postanowienie o przedstawieniu zarzutów, ogłasza je niezwłocznie podejrzanemu i przesłuchuje się go, chyba że ogłoszenie postanowienia lub przesłuchanie podejrzanego nie jest możliwe z powodu jego ukrywania się lub nieobecności w kraju.” Swoiste novum stanowi § 1a tego przepisu, gdzie wskazano, że „Od ogłoszenia postanowienia i przesłuchania podejrzanego, o których mowa w § 1, można odstąpić, jeżeli nie jest możliwe ich przeprowadzenie ze względu na stan zdrowia podejrzanego albo stan nietrzeźwości lub odurzenia w jakim znajduje się podejrzany, a zachodzi potrzeba niezwłocznego zastosowania środka zapobiegawczego. W takim wypadku należy ogłosić postanowienie o przedstawieniu zarzutów i przesłuchać podejrzanego w terminie 7 dni od ustania okoliczności uniemożliwiającej wykonanie tych czynności.”
W kontekście tych przepisów rozważenia wymaga, czy wobec podejrzanego chorującego na poważne schorzenia możliwe jest stosowanie tymczasowego aresztowania.
Ogólnie dla stosowania środków zapobiegawczych wymagane jest wysokie prawdopodobieństwo popełnienia czynu zabronionego przez podejrzanego (art. 249 § 1 k.p.k.). Np. ”Podejrzany zatrzymany został na miejscu zdarzenia, miał zakrwawione ubranie, sąsiedzi słyszeli krzyki dochodzące z domu denatki bezpośrednio po tym, jak do domu wszedł podejrzany, nie widzieli przy tym nikogo innego.”
Podkreślić należy, że duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa nie oznacza pewności jego popełnienia przez podejrzanego. Ustawa nie wymaga w zakresie treści zebranych dowodów obciążających zebrania „niezbitych dowodów” popełnienia przestępstwa; niezbędne jest natomiast stwierdzenie, że z zebranych dowodów wynika duże prawdopodobieństwo dopuszczenia się przez podejrzanego czynu objętego przedstawionym mu zarzutem” (postanowienie SN z 7.09.1999 r., III KZ 129/99, LEX nr 578195). W analizowanych realiach faktycznych – na etapie podejmowania decyzji o zastosowaniu tymczasowego aresztowania – wskazana przesłanka jest spełniona, za czym przemawiają zeznania sąsiadów denatki oraz ustalenia poczynione na miejscu zdarzenia. Samo stwierdzenie zaistnienia przesłanki ogólnej nie jest wystarczające do zastosowania jakiegokolwiek środka zapobiegawczego, w tym tymczasowego aresztowania. Jak wskazał Sąd Najwyższy, art. 258 § 2 k.p.k. wprowadza szczególny rodzaj domniemania istnienia obawy, że oskarżony, z uwagi na grożącą mu, surową karę, będzie bezprawnie utrudniał postępowanie, może stanowić samodzielną przesłankę szczególną stosowania tymczasowego aresztowania (postanowienie SN z 20 lutego 2020 r., I KZ 6/20, LEX nr 2785121). W orzecznictwie zwraca się jednak uwagę (zob. m.in. postanowienie SA w Krakowie z 3 lipca 2019 r., II AKz 303/19, LEX nr 2757824), że niemożliwe do zaakceptowania jest stanowisko, iżby art. 258 § 2 k.p.k., stanowiący o grożącej oskarżonemu surowej karze, mógł stanowić samodzielną przesłankę tymczasowego aresztowania. Nie sposób jest przyjąć, iżby samo zagrożenie surową karą nosiło w sobie elementy realnej obawy zakłócania przez osobę podejrzaną prawidłowego toku postępowania i z woli ustawodawcy wprowadzało przypuszczenie, że konieczne jest jego zabezpieczenie. Gdyby takie domniemanie przyjąć, to „obrona” przed zastosowaniem izolacyjnego środka zapobiegawczego w wypadku, gdy oskarżonemu grozi surowa kara, wymagałaby jego obalenia przeciwdowodem wykazującym okoliczność negatywną. To zaś nie byłoby możliwe do zaakceptowania w świetle art. 2 Konstytucji oraz art. 41 Konstytucji RP, która przecież z woli ustrojodawcy obowiązuje bezpośrednio (art. 8 Konstytucji RP). Wyrazić należy pogląd, że sąd musi dokonać oceny, czy zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania wymaga zastosowania tymczasowego aresztowania ze względu na grożącą podejrzanemu surową karę. Okoliczności odnośnie do stanu zdrowia podejrzanego powinny być ocenione z perspektywy art. 259 § 1 pkt 1 k.p.k., przy czym stwierdzenie że stan zdrowia podejrzanego wymaga pobytu w odpowiednim zakładzie leczniczym nie stanowi negatywnej przesłanki do stosowania tymczasowego aresztowania, zgodnie bowiem z ustawą w takim przypadku tymczasowe aresztowanie może być wykonywane w postaci umieszczenia w odpowiednim zakładzie leczniczym (art. 260 § 1 k.p.k.).
Adam Cierpiatka