Postępowanie przygotowawcze, niezależnie od formy prowadzenia, poza czasowym wstrzymaniem jego biegu wobec wystąpienia długotrwałej przeszkody, zwanym zawieszeniem, może zostać zakończone poprzez umorzenie albo skierowanie aktu oskarżenia do właściwego do rozpoznania sprawy sądu.
W przypadku decyzji umorzeniowej, w pierwszej kolejności pokrzywdzony, a w niektórych, określonych ustawą kodeks postępowania karnego (dalej k.p.k.) również i zawiadamiający, są uprawnieni do zaskarżenia postanowienia poprzez wniesienie zażalenia. Termin dla tej czynności wynosi 7 dni od daty doręczenia postanowienia i jest terminem zawitym, co oznacza, że zażalenie wniesione z jego naruszeniem jest bezskuteczne. Sąd rozpoznający zażalenie albo utrzymuje je w mocy, gdy nie podzieli podniesionych zarzutów, albo uchyla je. Oczywiście uchylenie w zależności od rodzaju spraw objętych decyzją umorzeniową może nastąpić w całości bądź też w części, np. co do jednego z czynów objętych postępowaniem przygotowawczym.
Podzielenie przez sąd argumentacji zażalenia i uchylenie postanowienia o umorzeniu, skutkuje jego kontynuacją w zakresie wskazanym przez sąd, a dotyczącym okoliczności dotychczas niewyjaśnionych albo wyjaśnionych niewystarczająco, lub koniecznych do wykonania czynności. Wskazania te są dla organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze wiążące. Inicjatywa dowodowa organu prowadzącego, jak i stron postępowania, oczywiście nie zostaje przez to wyłączona.
Jeżeli pomimo uzupełnienia dowodów, organ prowadzący postępowanie nadal nie znajdzie podstaw do wniesienia aktu oskarżenia, wydaje ponownie postanowienie o umorzeniu postępowania. Jednak w tym przypadku zażalenie przysługuje nie do sądu, ale do prokuratora nadrzędnego. Termin do wniesienia wynosi 7 dni i rozpoczyna swój bieg od daty doręczenia. Niezachowanie terminu wywołuje skutek bezskuteczności zażalenia.
Również i w tym wypadku, prokurator nadrzędny może podzielić argumentację zażalenia i w konsekwencji uchylić postanowienie wskazując zakres uzupełnienia postępowania przygotowawczego, albo utrzymać je w mocy wobec braku okoliczności uzasadniających uchylenie.
Jeżeli postanowienie o umorzeniu zostanie utrzymane w mocy przez prokuratora nadrzędnego pokrzywdzony, który co najmniej dwukrotnie wykorzystał uprawnienia do wniesienia zażalenia, w tym zaskarżył postanowienie utrzymane w mocy przez prokuratora nadrzędnego,
może wnieść subsydiarny akt oskarżenia. Termin dla takiego działania pokrzywdzonego został określony ustawowo i wynosi miesiąc od doręczenia mu zawiadomienia o utrzymaniu w mocy przez prokuratora nadrzędnego zaskarżonego postanowienia.
Co istotne, subsydiarny akt oskarżenia powinien zostać sporządzony i podpisany przez adwokata lub radcę prawnego z zachowaniem określonych ustawą jego elementów.
Skutkiem wniesienia takiego aktu oskarżenia jest przesłanie do sądu na żądanie prezesa sądu w terminie 14 dni akt postępowania przygotowawczego.
W praktyce subsydiarny akt oskarżenia oznacza, że pokrzywdzony w sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego wykonuje funkcję oskarżyciela.
Wskazany w opracowaniu tryb zażaleniowy nie dotyczy przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego. Zażalenie na postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego wówczas podlega rozpoznaniu przez prokuratora nadrzędnego, o ile jego podstawą był brak interesu społecznego w ściganiu z urzędu sprawcy.
A contrario oznacza to, że jeżeli postępowanie o czyn ścigany z oskarżenia prywatnego umorzono z innej przyczyny aniżeli wspomniany brak interesu społecznego, to zażalenie podlegać będzie rozpoznaniu na zasadach ogólnych, tj. przez sąd.
