Ustawodawca w kodeksie postępowania karnego, w zależności od etapu postępowania, wprowadził m.in. omówione poniżej, dwie formy konsensualnego jego zakończenia, mianowicie:
– w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym zarówno w formie śledztwa, jak i dochodzenia – skazanie bez przeprowadzenia rozprawy,
– w postępowaniu sądowym rozpoznawczym – dobrowolne poddanie się karze.
Skazanie bez przeprowadzenia rozprawy regulowane jest art. 335 § 1 i § 2 k.p.k. Taka forma zakończenia postępowania jest dopuszczalna gdy zostaną spełnione poniżej wskazane warunki:
– czyn zarzucany podejrzanemu stanowi występek,
– okoliczności popełnienia przestępstwa i wina nie budzą wątpliwości,
– postawa podejrzanego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte,
– pomiędzy oskarżycielem a podejrzanym doszło do porozumienia co do wymiaru kary,
– uwzględnienia prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego.
Co istotne, warunki dopuszczalności są takie same zarówno co do skazania w oparciu o art. 335 § 1 k.p.k., jak i art. 335 § 2 k.p.k. Różnica sprowadza się do podstawy dowodowej. W pierwszym przypadku konieczne jest aby podejrzany przyznał się do winy, zaś w przypadku drugim owo przyznanie nie jest konieczne. Prokurator pomimo braku przyznania się do winy może załączyć do aktu oskarżenia wniosek o wydanie na posiedzeniu wyroku skazującego i orzeczenie uzgodnionych z oskarżonym kar lub innych środków przewidzianych za zarzucany mu występek, o ile jego oświadczenia dowodowe nie są sprzeczne z ustaleniami dochodzenia albo śledztwa.
Inicjatywa w przedmiocie wniosku o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy należy:
– do organu prowadzącego postępowanie (prokuratora, funkcjonariusza Policji – z reguły po uzgodnieniu z prokuratorem),
– podejrzanego,
– jego obrońcy.
W praktyce, zazwyczaj podczas pierwszego przesłuchania podejrzany jest informowany, niezależnie od wręczonego pouczenia o obowiązkach i uprawnieniach, o możliwości uzgodnienia kary, w konsekwencji skierowania do sądu właściwego do rozstrzygnięcia sprawy
wniosku w trybie art. 335 § 1 k.p.k., albo w przypadku braku przyznania się do winy – obok aktu oskarżenia, wniosku prokuratora w trybie art. 335 § 2 k.p.k.
Propozycja wymiaru kary obejmuje: karę, środki karne, przepadek, środki kompensacyjne, jak również koszty postępowania.
Zgoda podejrzanego musi zostać wyrażona w sposób nie budzący wątpliwości.
Zaskarżenie wyroku w trybie konsensualnym zostało ograniczone (art. 447 § 5 k.p.k.). Nie jest bowiem dopuszczane w apelacji od wyroku sądu I instancji postawienie zarzutów: błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia (art. 438 pkt 3 k.p.k.) oraz rażącej niewspółmierności kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka (art. 438 pkt 4 k.p.k.).
W odniesieniu do drugiego rodzaju konsensualnego zakończenia postępowania karnego na etapie sądowym rozpoznawczym, warunki dopuszczalności są następujące:
– wniosek o dobrowolne poddanie się karze został złożony przez oskarżonego do zakończenia oskarżony pierwszego przesłuchania wszystkich oskarżonych na rozprawie głównej,
– przestępstwo zarzucone oskarżonemu zagrożone jest karą do 15 lat pozbawienia wolności,
– okoliczności popełnienia przestępstwa, podobnie jak i wina oskarżonego nie budzą wątpliwości,
– cele postępowania karnego zostaną osiągnięte pomimo braku przeprowadzenia rozprawy w całości,
– zgodę na zaproponowany przez oskarżonego wymiar kary wyraził prokurator,
– pokrzywdzony, o ile takowy w sprawie występuje, wnioskowi nie sprzeciwił się.
Wniosek o dobrowolne poddanie się karze oskarżony może złożyć osobiście lub za pośrednictwem swojego obrońcy, zarówno ustnie do protokołu, jak i pisemnie.
Zakres zaskarżenia wyroku wydanego w trybie art. 387 § 1 k.p.k. jest analogiczny jak w przypadku skazania bez przeprowadzenia rozprawy (art. 335 § 1 i § 2 k.p.k.)
